අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
ස්වාභාවික සම්පත් අතර පාෂාණවලට හිමි වන්නේ වැදගත් ස්ථානයකි. පෘථිවි පෘෂ්ඨය සෑදී ඇත්තේ පාෂාණවලිනි. පාෂාණ සෑදී ඇත්තේ ඛනිජවලිනි. ඛනිජ වර්ගවලින් නිර්මාණය වී ඇති පාෂාණවල ඒවාට ම සුවිශේෂී වූ ලක්ෂණ දක්නට ලැබේ. ඇතැම් පාෂාණ මෘදු වන අතර තවත් පාෂාණ තද ගතියෙන් යුක්ත ය. පෘථිවියේ සමහර ස්ථානවල පාෂාණ ස්තරය තුනී වන අතර තවත් ස්ථානයක එය ගැඹුරට විහිදේ. එබැවින් පාෂාණවල සංයුතිය, ව්යාප්තිය හා ව්යුහය අනුව පාෂාණවල සම්පත් වටිනාකම එකිනෙකට වෙනස් වේ. උපත අනුව පාෂාණ, වර්ග තුනකට බෙදිය හැකි ය.
පෘථිවි අභ්යන්තරයේ ඇති මැග්මා සිසිල් වීමෙන් ආග්නේය පාෂාණ නිර්මාණය වේ. මේවා මූලික පාෂාණ ලෙස ද හැඳින්වේ. අධික තාපය හා පීඩනය යටතේ නිර්මාණය වන මෙම පාෂාණ, ස්ඵටිකරූපී පාෂාණ වේ. මේවායේ වීදුරුමය හා සියුම් කනිකාමය ව්යුහයක් ඇත. මෙම පාෂාණවලට නිදසුන් ලෙස ග්රැනයිට් , බැසෝල්ට්, ගැබ්රෝ වැනි පාෂාණ හඳුන්වා දිය හැකි ය.
පෘථිවි අභ්යන්තරයේ දී මැග්මා සිසිල් වී ඝනීභවනය වීමෙන් අක්රාන්ත ආග්නේය පාෂාණ නිර්මාණය වන අතර පෘථිවි අභ්යන්තරයේ උණු වූ මැග්මා මතුපිටට පැමිණ සිසිල් වීම හේතුකොට ගෙන නිෂ්ක්රාන්ත ආග්නේය පාෂාණ නිර්මාණය වේ.
1.2 රූපය ආග්නේය පාෂාණ (ග්රැනයිට්)
මෙම පාෂාණවලින් නිර්මාණය වී ඇති විවිධ භූ රූපවල සෞන්දර්යාත්මක වටිනාකමක් ද ඇත.
ඛාදනය වූ ආග්නේය හා විපරිත පාෂාණවල සුන්බුන් ද්රව්ය තැන්පත් වී ඒකාබද්ධ වීමෙන් අවසාදිත පාෂාණ නිර්මාණය වේ.
මුල් පාෂාණ සුන්බුන්වලින් නිර්මාණය වන නිසා මේවා ද්විතීයික පාෂාණ ලෙස ද හැඳින්වේ. හුණුගල්, ගල් අඟුරු, ජිප්සම් (Gypsum) ආදිය මෙම පාෂාණවලට නිදසුන් වේ.
1.3 රූපය අවසාදිත පාෂාණ (ජිප්සම්)
ආග්නේය හා අවසාදිත පාෂාණ අධික උෂ්ණත්වය හා පීඩනයට භාජනය වීමෙන් මුල් ස්වරූපය වෙනස් වී විපරිත පාෂාණ නිර්මාණය වේ.
පාෂාණ වර්ග අතරින් වැඩි වශයෙන් දක්නට ලැබෙන්නේ විපරිත පාෂාණ ය. විපරිත පාෂාණවලට නයිස්, කිරිගරුඬ, දියමන්ති , මිනිරන්, ඩොලමයිට් වැනි පාෂාණ නිදසුන් වේ.
1.4 රූපය විපරිත පාෂාණ (මිනිරන්)
නයිස් පාෂාණවල දෘඪ බව නිසා පැරණි සිද්ධස්ථාන ඉදිකිරීම සඳහා එම පාෂාණ සහිත ස්ථාන තෝරා ගෙන ඇත.
ස්වාභාවික සම්පත් අතර ඛනිජ සම්පත්වලට ද වැදගත් තැනක් හිමි වේ.
ඛනිජ යනු ස්වාභාවික ව නිර්මාණය වන නියත රසායනික සංයුතියක් ඇති ස්ඵටික ස්වභාවයකින් යුක්ත ක්රමානුකූල අභ්යන්තර ව්යුහයකින් සෑදුණු අකාබනික සංඝටකයකි.
පෘථිවිය පාෂාණවලින් ද පාෂාණ ඛනිජවලින් ද නිර්මාණය වී ඇති බැවින් ඛනිජ හා පාෂාණ අතර මනා සබැඳියාවක් පවතී. ආග්නේය, අවසාදිත හා විපරිත පාෂාණ සෑදී ඇත්තේ වටිනා ඛනිජවලිනි. ඛනිජ සම්පත්වල වටිනාකම තීරණය වන්නේ ඉන් ලබා ගත හැකි ප්රයෝජන මත ය.
ලෝකයේ ඛනිජ වර්ග 2000ක් පමණ හඳුනා ගෙන තිබුණ ද මිනිසා විසින් ප්රයෝජනයට ගනු ලබන්නේ සුළු ප්රමාණයක් පමණි. මිනිස් ශිෂ්ටාචාරයේ එක් එක් යුගවල දී ආයුධ හා උපකරණ නිර්මාණය කර ගැනීම සඳහා විවිධ ඛනිජ වර්ග භාවිත කර තිබේ.
ඛනිජ සම්පත් පහත සඳහන් පරිදි වර්ග කළ හැකි ය.
යපස්, මිනිරන් වැනි ඉතා වැදගත් සම්පත් පිළිබඳ ව පමණක් මෙහි දී අවධානය යොමු කෙරේ.
මානව ශිෂ්ටාචාරයේ දියුණුවට ප්රබල සාධකයක් වූයේ යකඩ භාවිතය යි. යකඩ ලබා ගන්නේ යපස්වලිනි. යපස් පිරිසිදු කර උණු කිරීමෙන් අනතුරු ව යකඩ ද, යකඩ, රසායනික ක්රියාවලියට යොමු කිරීමෙන් වානේ ද නිපදවීම සිදු කෙරේ. යකඩ හා වානේ, ඒවායේ ඇති සුවිශේෂී ගුණය නිසා කර්මාන්ත, කෘෂිකර්මාන්තය, ඉදිකිරීම් හා ප්රවාහන වැනි ක්ෂේත්ර සඳහා අත්යවශ්ය ද්රව්යයක් බවට පත් වී තිබේ.
හෙමටයිට්, මැග්නටයිට්, ලිමොනයිට් ආදිය ප්රධාන යපස් වර්ග වේ. යපස් නිධියක් ආර්ථික වශයෙන් ප්රයෝජනයට ගත හැකි වන්නේ එම යපස් නිධියෙහි උසස් වර්ගයේ යකඩ 30%ක් වත් අඩංගු වේ නම් පමණි. ලෝකයේ යපස් නිපදවන ප්රධාන ප්රදේශ හා රටවල් 1.1 සිතියමෙහි දැක්වේ.
මිනිරන් ඉතා වැදගත් ඛනිජ සම්පතකි. ලෝක යුද්ධ සමයේ දී මිනිරන් කර්මාන්තයට වැදගත් ස්ථානයක් හිමි විය. ඛනිජ වර්ගීකරණයේ අලෝහමය ඛනිජ වර්ග යටතට ගැනෙන මිනිරන්, පොළොවේ තැන්පත් වී ඇති ස්වභාවය අනුව ප්රධාන වර්ග තුනකට බෙදිය හැකි ය.
ලෝකයේ මිනිරන් නිපදවන ප්රධාන රටවල්:
ලෝකයේ වාර්ෂික මිනිරන් නිෂ්පාදනයෙන් 60%ක් පමණ නිපදවන ඉන්දියාව, ප්රධාන මිනිරන් නිෂ්පාදකයා වන අතර උසස් වර්ගයේ මිනිරන් ලැබෙන රටක් ලෙස ශ්රී ලංකාව ද වැදගත් වේ.
කාර්මික අමුද්රව්යයක් වන මිනිරන්, ඉලෙක්ට්රොනික කර්මාන්තය , ලෝහ ආවරණ සෑදීම, ලිහිසිතෙල් නිපදවීම, පැන්සල් කූරු හා තීන්ත වැනි දේ නිපදවීම සඳහා භාවිත කෙරේ. තාපය හා විද්යුත් සන්නායකයක් ලෙස ද මිනිරන් වැදගත් වේ.
ඵෙන්ද්රීය ද්රව්ය දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ දිරාපත් වීමෙන් හා පාෂාණ ජීර්ණය මගින් සැපයෙන ජීර්ණාවශේෂ මිශ්ර වීමෙන් පස නිර්මාණය වේ.
පස, මිනිසාට ප්රයෝජනවත් අත්යවශ්ය සම්පතකි. ශාක හා සත්ත්ව සංහතියේ පැවැත්ම රඳාපවතින්නේ මෙම පස් තට්ටුව මත ය. ශාක වර්ධනයට අවශ්ය පෝෂ්ය පදාර්ථ ද, ජලය ද සපයන්නේ පස මගිනි. පොළෝතලය මතුපිට තුනී තට්ටුවක් ලෙස පාංශු ස්තරය පිහිටා ඇත. මෙම පාංශු ස්තර, ස්ථානයෙන් ස්ථානයට විවිධ ඝනකමකින් යුක්ත වේ.
මව්පාෂාණය
ජීර්ණය වීමෙන් හෝ නිධිසාධනයෙන් එකතු වන අවසාදිතවලින් පසට ඛනිජමය ද්රව්ය එකතු වේ. මව් පාෂාණයේ ස්වභාවය අනුව පස, පසේ සංයුතිය, පස් වර්ග හා පසේ වර්ණය ද වෙනස් වේ.
භූ විෂමතාවට
අනුකූල ව පස මතුපිට සිදු වන ඛාදනය, නිධිසාදනය මෙන් ම පස තුළට ජලය කාන්දුවීම වැනි ක්රියාවලීන්, පාංශු නිර්මාණය කෙරේ බලපායි. යම් ප්රදේශයක ඇති බෑවුම, පසේ ස්වභාවය වෙනස් වීමට මෙන් ම ජලවහනය කෙරෙහි ද බලපාන සාධකයකි.
දේශගුණික සාධක
පස නිර්මාණය වීමට බලපාන අතර වර්ෂාපතනය හා උෂ්ණත්වය ද ඉතා වැදගත් වේ. පසේ අභ්යන්තර උෂ්ණත්වය, වර්ෂයක් තුළ පසෙහි තෙතමනය පවතින කාලය, පස තුළ රඳාපවතින ජල ප්රමාණය ද පස නිර්මාණය සහ පසෙහි ස්වභාවය කෙරෙහි බලපායි.
ශාක හා සත්ත්ව කොටස්
පාංශු ජීවීන් සහ ශාක ආවරණය පසට ඵෙන්ද්රීය ද්රව්ය එකතු කරන මූලාශ්ර වේ. මින් ශාක ආවරණය ප්රධාන වේ. ඵෙන්ද්රීය පද්ධති බහුල ප්රදේශවල ඉතා කෙටි කාලයක් තුළ සාරවත් හි්යුමස් සහිත පස් මහලක් නිර්මාණය වේ.
කාලය
පසේ ස්වභාවය හා පරිණතභාවය තීරණය කිරීමේ දී වැදගත් වේ. දීර්ඝ කාලයක් තුළ ඵෙන්ද්රීය ද්රව්ය තැන්පත් වීමෙන් පසේ සරු බව වැඩි වේ. එබඳු පස්වල අඩංගු ඛනිජ ලවණ ප්රමාණය වැඩි බැවින් පැළෑටි වර්ධනයට ද හිතකර වේ.
මානුෂ ක්රියාකාරකම්
පසෙහි ස්වභාවය වෙනස් වීම හා පාංශු වර්ධනය කෙරෙහි ද බලපානු ලබයි. මානුෂ ක්රියාකාරකම් මගින් පසෙහි ගුණාංග සම්පූර්ණයෙන් ම වෙනස් කළ හැකි අතර එමගින් පස නිසරු වීමට ද ඉඩ ඇත.
මිනිසා ස්ථිර ජනාවාස පිහිටුවා ගත් අවධියේ සිට ම කෘෂිකාර්මික කටයුතු සඳහා පස ප්රයෝජනයට ගෙන ඇති අතර ජනසංඛ්යාව වැඩි වීමත්, මිනිස් අවශ්යතා වැඩි වීමත් සමග පස වැඩි වැඩියෙන් භාවිතයට ගෙන ඇත. විවිධ භෝග වෙනුවට එක ම බිමක එක භෝගයක් පමණක් වගා කිරීම නිසා ජෛව විවිධත්වය හීන වී යාමෙන් පස නිසරු වී තිබේ.
පස, මිනිසාගේ කෘෂි කටයුතුවලට අත්යවශ්ය බැවින් පස සංරක්ෂණය කෙරෙහි අවධානය යොමු වී තිබේ.
ඉහත සඳහන් සාධක හේතුකොට ගෙන කලක් තිස්සේ නිර්මාණ වන පසක, දක්නට ලැබෙන ස්තර සමූහය පාංශු පැතිකඩ ලෙස හැඳින්වේ.
ජලය මිනිසාට මෙන්ම අනෙකුත් ස්වාභාවික පරිසර පද්ධතීන්ගේ පැවැත්මට ද අත්යවශ්ය සම්පතකි. ජලය නොමැති ව මිනිසාට දින ගණනකට වඩා ජීවත් විය නොහැකි ය. මිනිසාගේ ජීවිතයේ සියලු කටයුතු සඳහා වක්ර ව හෝ සෘජු ව ම දායක වන සම්පතක් ලෙස ජලය හඳුන්වා දිය හැකි ය.
1.6 රූපය ලෝකයේ ජල ව්යාප්තිය
1.7 රූපය ජල චක්රය (Water Cycle)
අප ජීවත් වන පෘථිවිය, නිල් ග්රහයා ලෙස හඳුන්වන්නේ ජලය පවතින එක ම ග්රහලෝකය වීම නිසා ය. පෘථිවි තලයෙන් 71.8%ක් ම ජලයෙන් වැසී පවතින අතර මෙම ජලය සාගර, මුහුදු, ගංගා, විල්, වැව්, පොකුණු ආදියේ තැන්පත් ව ඇත. පෘථිවියෙහි ඇති ජල ප්රමාණයෙන් 97%ක් කරදිය ලෙස ද 03%ක් මිරිදිය ලෙස ද පවතී. එම මිරිදිය ප්රමාණයෙන් මිනිසාට පහසුවෙන් ප්රයෝජනයට ගත හැක්කේ 01%ක් තරම් සුළු ප්රමාණයකි. 1.6 රූපය මගින් ලෝකයේ ජලය ව්යාප්ත වී ඇති ආකාරය දැක්වේ.
1.7 රූපයෙහි දැක්වෙන ජලචක්රය මගින් ද ජලය ගබඩා වී ඇති ස්ථාන කිහිපයක් හඳුනා ගත හැකි ය.
මිනිසාගේ එදිනෙදා කටයුතු සඳහාත් කෘෂිකර්මය, කර්මාන්ත හා ප්රවාහනය වැනි ක්ෂේත්ර සඳහාත් ජලය අත්යවශ්ය වේ. මිනිසකුට දිනකට ජලය ලීටර් තුනක් පමණ අවශ්ය වන අතර ජලය නැති වූ විට මිනිසාගේ කායික තුල්යතාව පවත්වා ගත නොහැකි වී විජලනය වේ.
1.8 රූපය සම්පතක් ලෙස ජලයේ ඇති වැදගත්කම
ප්රයෝජනයට ගෙන අපවිත්ර වූ ජලය, ගංගා, ඇළ දොළවලට මුදා හැරීම නිසා ජලය දූෂණය වෙමින් පවතී. මෙම අපිරිසිදු ජලය මිනිසාට, සතුන්ට හා ජෛව පද්ධතිවලට ප්රයෝජනයට ගත නොහැකි තත්ත්වයට පත් වී තිබේ. මේ නිසා ජලය දුර්ලභ සම්පතක් බවට ද පත් ව ඇත. මේ තත්ත්වය නිසා නුදුරු අනාගතයේ යම් දිනක ජලය ලබා ගැනීම හා ප්රයෝජනයට ගැනීම පිළිබඳ ප්රශ්න විසඳා ගැනීම සඳහා මිනිසුන් හා ජාතීන් අතර අරගල ඇති වීමට ඉඩ කඩ ඇති බවට ද අදහස් ඉදිරිපත් වී තිබේ.
ස්වාභාවික වෘක්ෂලතා අතර ඉතා වැදගත් පරිසර පද්ධතියක් ලෙස වනාන්තර හඳුන්වා දිය හැකි ය.
වනාන්තර යනු ප්රධාන වශයෙන් තුරුලතාවලින් සමන්විත මිනිසාට හා සතුන්ට විවිධ ප්රයෝජන ලබා ගත හැකි ගොඩබිම් පරිසර පද්ධතියකි.
අතීතයේ සිට වර්තමානය දක්වා ම විවිධ අවශ්යතා සඳහා ප්රයෝජනයට ගනු ලබන ස්වාභාවික සම්පතක් ලෙස වනාන්තර හඳුන්වා දිය හැකි ය. ස්වාභාවික ව වැඩුණු වනාන්තර මෙන් ම රෝපණය කරමින් පවත්වා ගෙන යන වනාන්තර ද වර්තමානයේ දක්නට ලැබේ.
දේශගුණය, පස ආදී සාධක අනුව වනාන්තරවල ස්වරූපය රටින් රටට, ප්රදේශයෙන් ප්රදේශයට විවිධ වේ. ලෝකයේ විවිධ වනාන්තර දක්නට ලැබුණ ද මෙහි දී ප්රධාන වනාන්තර වර්ග තුනක් පිළිබඳ ව පමණක් අවධානය යොමු කෙරේ.
1.2 සිතියම ලෝකයේ වනාන්තර ව්යාප්තිය
| වනාන්තර ව්යාප්ත ප්රදේශ | වනාන්තරවල ලක්ෂණ | වන ජීවීන් |
|---|---|---|
| නිවර්තන වර්ෂා වනාන්තර
|
|
| සෞම්ය කලාපීය වනාන්තර
|
|
| කේතුධර වනාන්තර
|
|