අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
කිසියම් ස්වාභාවික උපද්රවයක බලපෑම මත යම් ප්රජාවකට, ඔවුන්ගේ භෞතික සම්පත්වලට හා මානුෂ ක්රියාකාරකම්වලට හානි පමුණුවයි නම් ඒවා ස්වාභාවික ආපදා ලෙස හැඳින්වේ. තවත් ලෙසකින් සඳහන් කළ හොත් ස්වාභාවික ආපදාවක් යනු ස්වාභාවික උපද්රවයක් ක්රියාත්මක වීමකි. ප්රජාවකට බලපෑම් කරන යුද්ධය, ත්රස්තවාදය, ගොඩනැගිලි කඩාවැටීම්, මාර්ග අනතුරු වැනි සිදුවීම් ද ආපදා ලෙස හඳුන්වන අතර ඒවා ස්වාභාවික ආපදා ලෙස නොසැලකේ.
ස්වාභාවික උපද්රව, පෘථිවියෙහි උපත ලබන ආකාරය පදනම් කර ගෙන පහත සඳහන් පරිදි වර්ග කළ හැකි ය.
මෙම වර්ග කිරීම හැරුණු විට, භූමිකම්පා, ගිනිකඳු, සුනාමි, සුළි සුළං, අකුණු සැර වැනි ස්වාභාවික උපද්රව මානුෂ බලපෑමකින් තොර ව නිර්මාණය වන උපද්රව ලෙස ද නායයෑම්, නියඟ, ජලගැලීම්, ළැව්ගිනි, හිමකඳු කඩා වැටීම් වැනි උපද්රව, මානව ක්රියාකාරකම් මත තීව්ර වන ස්වාභාවික උපද්රව ලෙස ද හඳුනා ගත හැකි ය.
පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ එක් රැස් වූ ශක්තිය, එහි රැඳවුම් ධාරිතාව ඉක්මවා යන අවස්ථාවල දී ක්ෂණික ව මුදා හැරීම භූමිකම්පා ඇති වීමට හේතු වේ. පෘථිවි පෘෂ්ඨය නිර්මාණය වී ඇත්තේ එකිනෙක යා වන පාෂාණ තැටි හෙවත් භූ තැටි රාශියකිනි. එම භූ තැටි, ප්රධාන භූ තැටි හතකින් හා අප්රධාන තැටි (සුළු තැටි) රාශියකින් සමන්විත වේ. (6.1 සිතියම) මෙම පාෂාණ තැටි විවිධාකාර දිශාවන්ට පාවෙමින් පැවතීමත් ඒවා එකිනෙක ගැටීමත් නිසා එම තැටි මායිම්වල සිදු වන ප්රබල චලන ද භූමිකම්පා ඇති වීමට හේතු වේ. තවද යමහල් ක්රියාවලියක දී හෝ පෘථිවි පාෂ්ඨයේ ඇති වන විභේද ක්රියාවලීන් නිසා ද භූමිකම්පා නිර්මාණය වේ.
භූමිකම්පාවක ප්රබලතාව නැතහොත් තීව්රතාව භූ කම්පන මානයකින් මිනුම් කළ හැකි ය. මෙහි දී ලබා ගන්නා කම්පන තොරතුරු, භූ කම්පා ප්රස්තාරයක (Seismograph) සටහන් වේ. එසේ සටහන් වූ අගයන් පරිමාණයකට ඇතුළත් කළ හැකි ය. මෙම ක්රමය 1935දී චාල්ස් එෆ්. රිච්ටර් (Charles F. Richter) විසින් හඳුන්වා දෙන ලද බැවින් එය “රිච්ටර් පරිමාණය” යනුවෙන් නම් කර ඇත. 6.1 වගුවෙහි දැක්වෙන්නේ රිච්ටර් පරිමාණයේ අගයන්ට අනුව භූමිකම්පාවක තීව්රතාව හා එයින් ඇති විය හැකි ප්රතිඵල පිළිබඳ සටහනකි.
| රිච්ටර් පරිමාණයේ අගය | ප්රතිඵලය |
|---|---|
| 2.0 - 3.5 | මිනිසුන්ට නොදැනේ. නමුත් මාපකයේ වාර්තා වේ. |
| 3.5 - 5.5 | සෑම අයෙකුට ම දැනේ. |
| 5.5 - 7.3 | ගොඩනැගිලි විනාශ වීමක් සිදු විය හැකි ය. |
| 7.4 - 8.0 | විශාල විනාශකාරී බවක් දැක ගත හැකි ය |
| 8.0 ට වැඩි | සම්පූර්ණයෙන් විනාශකාරී වේ. |
ලෝකයේ තැටි මායිම් කලාප බොහෝ විට භූමිකම්පා සිදු වන කලාප ලෙස 6.2 සිතියම නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් හඳුනා ගත හැකි ය. ලෝකයේ භූමිකම්පා සිදු වන ප්රධාන කලාප හතරක් එම සිතියමෙහි දැක්වේ.
සාගරයේ සිදු වන නොයෙකුත් කම්පන හේතුකොට ගෙන, වෙරළ දෙසට ගමන් ගන්නා උස් වූත් දිගු වූත් සාගර තරංග සමූහය, සුනාමි රළ නමින් හැඳින්වේ.
මේවා අතරින් සාගර පතුල්වල සිදු වන භූමිකම්පා, සුනාමි තරංග ඇති වීම කෙරෙහි බලපාන ප්රබල සාධකය වේ. ඇතැම් තැටි මායිම්වල සිදු වන ක්ෂණික හා ප්රබල චලන නිසා ඒ මත ඇති සාගර ජලය කැලඹීම්වලට ලක්වන අතර එමගින් සාගර මතුපිට විශාල සාගර තරංග නිර්මාණය වේ. මෙම සාගර තරංග ගොඩබිම දෙසට ගමන් කිරීමේ දී තරංගයේ උස ක්රමික ව වැඩි වී වෙරළ ආසන්නයේ දී සුනාමි තරංගයක් බවට පරිවර්තනය වේ. මෙවැනි සුනාමි තරංග මගින් වෙරළ පරිසරයට විශාල වශයෙන් හානි සිදු කෙරේ. සුනාමි තරංගයක් නිර්මාණය වන අනුපිළිවෙළ 6.5 රූපයෙන් දැක්වේ.
භූමිකම්පා ඇති වන ප්රදේශ ආශ්රිත ව සුනාමි අනතුරු වැඩි වශයෙන් සිදු විය හැකි ය.
සුනාමි ආපදාවකට පෙර සුමාත්රා දූපත්වල බණ්ඩා ආචේ ප්රදේශය පැවති ආකාරය 6.6 රූපය මගින් ද එම ප්රදේශය සුනාමි ආපදාවෙන් විනාශ වී ඇති ආකාරය 6.7 රූපය මගින් ද පහත දැක්වේ.
පෘථිවි අභ්යන්තරයේ සිට ඉහළට එන මැග්මා පෘථිවි කබොලේ ඇති භූ තැටි මායිම්, විභේද හා දුර්වල ස්ථාන ඔස්සේ පෘථිවිතලය මතුපිටට විදාරණය වීම ගිනිකඳු ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. විදාරණයෙන් පසු ව මතුපිටට ගලා යන මැග්මා, ‘ලාවා’ ලෙස හැඳින්වේ.
ගිනිකන්දක් නිර්මාණයේ දී මුලින් ම යමහල් මුඛයෙන් දුම්, අළු, විවිධ වායු වර්ග හා ලාවා කැබලි පිපිරීම් සහිත ව ඉහළ අවකාශයට විහිදෙන අතර ඒ සමග ම ලාවා ද විදාරණය වේ. යමහල් මුඛයෙන් විදාරණය වන ලාවා, යමහල අවට ගලා ගොස් සිසිල් වී ඝණ ලාවා තට්ටු බවට පත් වේ. ඉන් අනතුරු ව ගිනිකන්ද නිශ්චල වේ. නිශ්චල ගිනි කන්දක් වුවද නැවත විදාරණය වීමේ උපද්රව තත්ත්වයක් පැවතිය හැකි ය.
ගිනිකන්දක් පිපිරීමෙන් මිනිස් ජීවිත, දේපළ මෙන් ම යටිතල පහසුකම්වලට ද විශාල වශයෙන් හානි සිදු විය හැකි ය. ගිනිකන්දකින් අවකාශයට මුදා හරින විවිධ ද්රව්ය හේතු කොට ගෙන ඇති කරන පාරිසරික හානිය හා ආපදා තත්ත්වය සුළුපටු නොවේ. කෙටිකාලීන ව ඇති වන දේශගුණික ගැටලු මෙන් ම පිපිරීම සිදු වන අවස්ථාවේ දී ඉහළ අවකාශය අපැහැදිලි වීමෙන් ගුවන් ගමන්වලට ද අවහිරතා ඇති කෙරේ.
ගිනිකඳු බොහෝ විට දක්නට ලැබෙන්නේ භූ තැටි මායිම් ඔස්සේ ය. එමෙන් ම තැටි කිඳාබසින කලාප හා තැටි සීමාවන්ගෙන් පිටත කලාපවල ද ගිනිකඳු දක්නට ලැබේ.
ගිනිකඳු උපද්රවය මගින් විවිධ ආපදා ඇති කරන බව පහත වගුවෙහි සඳහන් තොරතුරුවලින් පැහැදිලි වේ.
| ගිනිකන්ද විදාරණය වූ වර්ෂය | ඇති වූ ආපදා තත්ත්වය |
|---|---|
| 1. විසුවියස් (ඉතාලිය) ක්රි.ව 79 | මුළු පොම්පෙයි නගරය ම විනාශ වූ අතර 16000ක් පමණ මිනිස් ජීවිත විනාශ වීම. |
| 2. විසුවියස් ක්රි.ව 1631 | විදාරණය දින දෙකක් පැවති අතර අවට නගර 15ක පමණ වැසියන්ට ද ආපදා තත්ත්වයක් ඇති වීම. |
| 3. ක්රැකටෝවා (ඉන්දුනීසියාව) ක්රි.ව 1883 | විශාල පිපිරුම් සහිත ව යමහල් අළු හා දුම් පිටවීම නිසා අහස දින ගණනාවක් අඳුරු වී තිබීම. ගිනිකන්ද විදාරණය ආශ්රිත ව ඇති වූ කම්පන හේතුකොට ගෙන හට ගත් සුනාමියෙන් 36,000ක් පමණ ජීවිත අහිමි වීම. |
| 4. පේලී ගිනි කන්ද (මාටිනික් දූපත්) ක්රි.ව 1902 | 30,000ක පමණ මිනිස් ජීවිත අහිමි වීම. |
| 5. පිනාටුබෝ 1991 | විශාල ලෙස යමහල් අළු පතිත වීමෙන් පාරිසරික හානි රැසක් ඇති වීම. ධාරානිපාත වැසි ඇති වීම. 5000ක පමණ මිනිස් ජීවිත අහිමි වීම. |
| 6. අයිජැෆ්ජල්ලා ජෝකුල් (අයිස්ලන්තය) ක්රි.ව 2010 | යමහල් අළු හා විවිධ වායු වර්ග ටොන් දහස් ගණනක් වායුගෝලයට මුදාහැරීම නිසා ඇති වූ ආපදා තත්ත්වයෙන් යුරෝපා රටවල ගුවන් ගමන් දින 06ක් පමණ අත්හිටුවීමට සිදු වීම. |
සක්රීය ගිනිකඳුවලින් 70%ක් පමණ පැසිෆික් සාගරය වටා ඇති පැසිෆික් තැටි මායිමේ ව්යාප්ත ව ඇත. මේ කලාපය, පැසිෆික් ගිනි වළල්ල නමින් ප්රකට ය.
අනපේක්ෂිත ලෙස දින ගණනාවක් වර්ෂාපතනය නොලැබීම, ප්රධාන වශයෙන් නියඟ උපද්රවය ඇති වීමට හේතු වේ.
බි්රතාන්ය කාලගුණික විද්යාඥයින් විසින් නොකඩවා දින 15කට වැඩි වර්ෂාව නොමැති කාලපරිච්ඡේදය, නියඟය ලෙස පෙන්වා දී ඇත. කැනඩාවේ දී එම කාලය දින 30ක් ලෙස සැලකේ. ඕස්ටේ්රලියාවේ මෙම දිනගණන තවත් ඉහළ යයි. මේ අනුව ලෝකයේ විවිධ ප්රදේශවල එකිනෙකට වෙනස් ආකාරයෙන් නියඟය අර්ථ දක්වා තිබේ. කෙසේ වුවද බලාපොරොත්තු වූ වර්ෂාව නොමැති වීම නියඟයට හේතු වන බව පැහැදිලි ය.
ලැබෙන වර්ෂාපතන ප්රමාණය අඩු වීම හෝ වර්ෂා රටාවේ වෙනස්කම් මත ජනතාවට අවශ්ය ජල සැපයුම ප්රමාණවත් නොවන විට නියඟ ආපදාවකට මුහුණ දේ. ජලය, සම්පාදනය කිරීමෙන් නියඟ ආපදාව යම් ප්රමාණයකට මගහරවා ගැනීමට හැකියාව ලැබේ.
උණුසුම් නිවර්තන සාගර මතුපිට ඇති ප්රබල අඩු පීඩන කේන්ද්ර මුල් කර ගෙන නිර්මාණය වන වේගයෙන් භ්රමණය වෙමින් ගමන් කරන සුළං ධාරාවක් සුළි සුළඟක් හෙවත් වාසුළියක් ලෙස හැඳින්වේ.
සුළි සුළංවල ප්රභවය, වාසුළිය යි. සාගරවල සිට ගොඩබිම දෙසට කඩාවදින සුළං ධාරා, වෙරළේ සිට ගොඩබිම් දෙසට විශාල ආපදාවක් සිදු කරමින් ගමන් කොට ගොඩබිමේ දී ක්රමික ව අක්රීය වේ.
සුළි සුළං, සාගරයේ සිට ගොඩබිම දෙසට අධික වේගයකින් ගමන් කිරීම නිසා සාගර රළ, කුණාටු රළක් බවට පරිවර්තනය වේ. එමගින් වෙරළ ආසන්න භූ දර්ශනයට විශාල ලෙස හානි සිදු වන අතර අධික වැසි හා සුළං ප්රවාහ හේතුකොට ගෙන ආපදා රැසක් ඇති වේ.
සුළි සුළං ඇති විය හැකි සාගර ආසන්නයේ පිහිටි ගොඩබිම් ප්රදේශ, සුළි සුළං උපද්රවය ඇති ප්රදේශ ලෙස හඳුනා ගත හැකි ය. ලෝකයේ සුවිශේෂ කාලගුණික තත්ත්වයන් ඇති නිවර්තන කලාපීය ප්රදේශ, ඉන්දුනීසියාව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ දකුණු වෙරළාශ්රිත ප්රදේශ, බෙංගාල බොක්ක ආශ්රිත ප්රදේශ සුළි සුළං උපද්රවය ඇති වන ප්රධාන ප්රදේශ වේ. ඒ ඒ සාගරික ප්රදේශ අනුව මෙම සුළි සුළං ද විවිධ නම්වලින් හැඳින්වේ.
නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. සුළි සුළං ඇති වන ප්රදේශ 6.4 සිතියමෙහි දැක්වේ.
ස්වාභාවික ව හෝ මානුෂ ක්රියාකාරකම් මගින් හෝ වනාන්තර, වනලැහැබ්, තෘණභූමි ආදිය ගිනි ගැනීම හා ශීඝ්රයෙන් පැතිරී යාම ළැව්ගිනි වශයෙන් හැඳින්වේ.
නියඟය, ශුෂ්කතාව වැනි දේශගුණික තත්ත්වයන් මගින් ළැව්ගිනි ඇති වීමට ඇති අවස්ථා වැඩි කෙරේ. එමෙන් ම ළැව්ගිනි ඇති වන ප්රදේශවල වෘක්ෂලතා, බොහෝ විට පහසුවෙන් ගිනි ගැනීම්වලට භාජනය වන ස්වභාවයක් දක්නට ලැබේ. නිදසුන් ලෙස තෘණ වර්ග, ශුෂ්ක වනලැහැබ්, යුකැලිප්ටස් වැනි ශාක දැක්විය හැකි ය.
ළැව්ගිනි ඇති වීමට ස්වාභාවික මෙන් ම මානුෂ ක්රියාකාරකම් ද හේතු වේ.
