සංවර්ධනය, සංකල්පයක් ලෙස සලකනු ලැබුව ද, එකිනෙක රටවල සංවර්ධන මට්ටම හඳුනා ගැනීම සඳහා විවිධ මිනුම් යොදා ගැනේ. සංවර්ධනයේ අරුත පුළුල් ව හඳුනා ගැනීමත් සමග ම විවිධ ආයතන, සංවිධාන හා පුද්ගලයන් විසින් මේ සඳහා වඩාත් ගුණාත්මක මිනුම් හඳුන්වා දෙන ලදි. එවැනි මිනුම් කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
මුල් කාලයේ පැවති මිනුම් තුළින් සංවර්ධනයේ යථාර්ථය එළිදැක්වීමක් සිදු නොවූ අතර දියුණු, මධ්යම සහ අඩු යන සංවර්ධන මට්ටම් කිහිපයක් හඳුනා ගැනීමට පමණක් එය සීමා විය. පසු කලෙක එය තවදුරටත් වැඩිදියුණු වී “එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන” (1990) යටතේ හඳුන්වා දෙන ලද “මානුෂ සංවර්ධන දර්ශකය” සංවර්ධනය මැනීම සඳහා යොදා ගන්නා ලදි. එමගින් එතෙක් පැවති දුර්වලතා මගහැර සංවර්ධනයේ යථාර්ථය හඳුනා ගැනීමට හැකි විය. මානුෂ සංවර්ධනයේ මූලික අංග තුනක් ඇතුළත් වන මෙය, සංගෘහිත දර්ශකයකි. මානුෂ සංවර්ධන දර්ශකය ගණනය කිරීමේ දී, උපතේ දී ආයු අපේක්ෂාව, සාක්ෂරතාව සහ ක්රයශක්තිය හා ගැළපූ ඒක පුද්ගල දළ ජාතික නිෂ්පාදනය ප්රධාන නිර්ණායක ලෙස යොදා ගන්නා ලදි. 0-1 දක්වා (0.000-1.000) වූ පරාසයක විහිදෙන මෙම දර්ශක අගය අනුව ලෝකයේ රටවල් සංවර්ධන කාණ්ඩ හතරක් යටතේ හඳුනා ගනු ලැබේ.
“ශ්රී ලංකාව, 2012 වර්ෂයේ දී මානුෂ සංවර්ධන දර්ශක අගය 0.715ක් බවට පත් කර ගෙන ලෝකයේ රටවල් 187ක් අතුරෙන් 92 ස්ථානය හිමි කර ගෙන ඇත” (ශ්රී ලංකා මහ බැංකු වාර්තාව 2012)
සාක් රටවල් අතරින් ඉහළ ම මානුෂ සංවර්ධනයක් සහිත රට ශ්රී ලංකාව වන අතර ඉහළ සංවර්ධන කාණ්ඩයේ ඇති එක ම සාක් රට ද ශ්රී ලංකාව යි. (මුදල් හා ක්රම සම්පාදන අමාත්යාංශය, 2013)
අතීතයේ දී ලෝකයේ රටවල් බොහොමයක් සංවර්ධනය ලෙස සලකණු ලැබුවේ ආර්ථික අංශයේ සිදු වන වැඩිදියුණුවක් ලෙසිනි. මෙම අදහස 21 වන සියවසේ දී ද මුළුමනින් ම ඉවත් නොවූ බැවින් අහිතකර වූ ප්රතිවිපාක රැසකට මුහුණ දීමට සිදු විය.
ජනසංඛ්යාවේ ශීඝ්ර වර්ධනයත් අවශ්යතා වැඩි වීම හා සංකීර්ණ වීමත් නිසා නව නිෂ්පාදන ක්රියාවලියේ පුළුල් වීමක් සිදු විය. විධිමත් පාලනයකින් තොර ව සිදු වූ කාර්මීකරණය හේතුකොට ගෙන ඇති වූ පාරිසරික විසංතුලනය මිනිස් ක්රියාකාරකම් කෙරෙහි අහිතකර ලෙස බලපෑවේය. එබැවින් පාරිසරික විසංතුලනය වැළැක්වීම සහ පාරිසරික සමතුලිතතාව ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා තිරසර සංවර්ධනය කෙරෙහි අවධානය යොමු විය.
සංවර්ධන ක්රියාවලියේ දී පරිසර කළමනාකරණය සහ සංවර්ධන කළමනාකරණය ඒකාබද්ධ කිරීම තිරසර සංවර්ධනයෙහි අරමුණ වේ. අනාගතය පිළිබඳ ව අවධානය යොමු කරමින් මිනිසාගේ පැවැත්ම හා ජීවන රටාව උසස් කිරීම එමගින් සිදු වේ. එමෙන් ම ලෝකයේ සියලු ම රටවල් පරිසරය සුරැකීමේ ක්රියාදාමයට සෘජුව ම දායක වීම තිරසර සංවර්ධනය මගින් අපේක්ෂා කෙරේ.
වර්තමාන සංවර්ධන කටයුතුවල දී යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් යොමු වී තිබේ. රටක සංවර්ධන අවශ්යතාවක් සේ සැලකෙන යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම, මානව සම්පත සංවර්ධනයට ද ඉවහල් වේ.
යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම මගින්:
මේ නිසා ලොව විශාල ප්රමාණයේ නැව් මෙන් ම අති නවීන සුඛෝපභෝගී සංචාරක නැව්වල ද නැවතුම්පොළක් බවට ශ්රී ලංකාව පත්වනු ඇත.
රටක් සංවර්ධනය කිරීමේ දී වැදගත් ම සම්පත ලෙස සැලකෙන්නේ මිනිසා ය. බුද්ධිය හා කුසලතා මගින් භෞතික පරිසරයේ ඇති සියලු ම සම්පත් උපයෝගි කර ගෙන නව නිර්මාණ හා නිෂ්පාදන සකස් කිරීමට මිනිසා සමත් වී ඇත. එනම් භෞතික පරිසරය මත සංස්කෘතික පරිසරය නිර්මාණය කරනු ලබන්නේ මිනිසා විසිනි. එබැවින් මිනිසාගේ කායික, මානසික කුසලතා මෙන් ම අධ්යාත්මික ගුණවගාවක් ඇති වන පරිදි මානව සම්පත සංවර්ධනය කිරීම සඳහා වැඩසටහන් ක්රියාත්මක කිරීම සංවර්ධනයේ දී අත්යවශ්ය වේ.
ශ්රී ලංකාව අතීතයේ සිට ම මානව හිතවාදී රටකි. නිදහස ලැබූ දා සිට ම අධ්යාපන, සෞඛ්ය, ආරක්ෂාව නොමිලේ ලබා දුන් අතර සහන සේවා යටතේ දුම්රිය, මෝටර් රථ ප්රවාහනය වැනි සේවාවන් ද තෝරා ගත් පිරිස් සඳහා සපයා තිබේ. බලයට පත් වූ සෑම රජයක් ම පොදු සේවා පහසුකම් නොමිලේ ලබා දීම නිසා සුභසාධක රාජ්යයක් ලෙස ද ශ්රී ලංකාව හැඳින්වේ.
මානුෂ සංවර්ධනය සඳහා ජනසවිය, සමෘද්ධි, දිවිනැගුම, ප්රජා මූල සෞඛ්ය වැඩසටහන්, නිවාස සංවර්ධන ව්යාපෘති යනාදිය කලින් කලට ආරම්භ කරන ලදි. ග්රාමීය මට්ටමේ මාර්ග සංවර්ධනය සඳහා “මගනැගුම” වැනි ව්යාපෘති ද ස්වයං රැකියා අවස්ථා සඳහා ග්රාමීය මට්ටමේ විවිධ ව්යාපෘති ද ආරම්භ කරමින් ප්රජාවට සංවර්ධන ප්රතිලාභ ලබා දීමට පියවර ගෙන ඇත. විවේකය හා විනෝදය ඵලදායි ලෙස ගත කිරීමේ අවස්ථා පුළුල් කිරීම ද මේ යටතේ සිදු වේ.
රටේ විවිධ ක්ෂේත්රවල සිදු වන දියුණුව මෙන් ම ග්රාමීය, නාගරික, පළාත් වශයෙන් ද නොයෙකුත් සංවර්ධන ව්යාපෘති යටතේ සංවර්ධන වැඩසටහන් ක්රියාත්මක වේ.
රටක් සංවර්ධනය කිරීමේ දී ජනතාව සංවර්ධනයට සුදානම් කිරීමේ හැකියාව වර්ධනය කිරීම සඳහා ශ්රී ලංකාවේ අධ්යාපනය නගාසිටුවීම ද අත්යවශ්ය වේ. මෙහි දී සැමට අධ්යාපනය ලබා දීම, අධ්යාපනයේ ගුණාත්මක බව වැඩිදියුණු කිරීම, වෙනස් වන ශ්රම වෙළෙඳපොළට ගැළපෙන සේ අධ්යයන අවස්ථා සැලසීම වැනි ක්රියාමාර්ග කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් යොමු වී තිබේ. මේ සඳහා ගෙන ඇති පියවර රාශියකි.
සංවර්ධන ක්රියාවලියේ දී නිරෝගී ජනතාවක් බිහි කර ගැනීම ද අත්යවශ්ය සාධකයකි. ඒ සඳහා රටක සෞඛ්ය පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම සිදු කළ යුතු වේ. සුභසාධන සේවාවක් ලෙස ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයෙන් සිදු වන සේවය අගය කළ යුත්තකි. සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයේ සිදු වූ ප්රගතිය මතු දැක්වේ.
ප්රාදේශීය සංවර්ධන කාර්යය පහසු කිරීම සඳහා ශ්රී ලංකාවේ ගම, ග්රාම සේවක කොට්ඨාසය, ප්රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය, දිස්ත්රික්කය, පළාත ආදී වශයෙන් පරිපාලනමය බෙදීම් සකස් කර ඇත. එසේ ම ජාතික මට්ටමේ සිට ප්රාදේශීය මට්ටම දක්වා සංවර්ධන ක්රියාවලිය ද විවිධ ක්රියදාමයන්ගෙන් යුක්ත වේ.
විවිධ ප්රදේශවල කේන්ද්රගත ව ඇති සම්පත් සහ භෞතික පරිසරය ප්රයෝජනයට ගනිමින් විෂමතාව අවම වන පරිදි මානුෂ සුභසාධනය සඳහා කටයුතු කිරීම ප්රාදේශීය සංවර්ධනයේ මූලික අරමුණ වේ.
මෙහිදී ගම සහ නගරය අතර පවතින පරතරය අවම කිරීමට කටයුතු කිරීම වැදගත් වේ. ඒ සඳහා නිදහසින් පසුව දශක ගණනාවක් තිස්සේ ශ්රී ලංකාවේ ප්රාදේශීය සංවර්ධනය සඳහා විවිධ සංවර්ධන ව්යාපෘති ක්රියාත්මක කරන ලදි
විවිධ ක්ෂේත්ර පිළිබඳ තොරතුරු රැස් කිරීම, ගබඩා කිරීම, විශ්ලේෂණය කිරීම හා හුවමාරු කර ගැනීම සඳහා භාවිත කරන සේවාවක් ලෙස සන්නිවේදනය හා තොරතුරු තාක්ෂණය හැඳින්විය හැකි ය. එමගින් රටේ සංවර්ධනය මෙන් ම මානව සමාජයට ද පහසුකම් රැසක් හිමි ව ඇත.
තොරතුරු සන්නිවේදන තාක්ෂණයේ සේවා පහසුකම් ලබා ගැනීමට මෙවලම් භාවිතය සහ සුදුසු දෑ තෝරා ගැනීම පිළිබඳ ව මනා දැනුවත්භාවයක් පුද්ගලයා සතු වීම වැදගත් ය. මූලික අධ්යාපනය, තාක්ෂණික මෙවලම් හැසිරවීම, දත්ත රැස් කිරීම, ගබඩා කිරීම, විශ්ලේෂණය, සන්නිවේදනය ආදී වූ පියවර රැසක් පිළිබඳ දැනුවත් වීම මේ සඳහා අවශ්ය වේ. තොරතුරු සන්නිවේදනය හා තාක්ෂණය තුළින් විවිධ වෘත්තීන් සඳහා ද, අධ්යාපනයේ නියුතුවන්නන් සඳහා ද, නව මං පෙත් විවර කර ගැනීමේ අවස්ථා ශ්රී ලංකාව තුළ උදා වී තිබේ.