අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
වාතයේ සංයුතිය පිළිබඳ ව අපගේ අවධානය යොමු කරමු. වාතය නයිට්රජන්, ඔක්සිජන්, ආගන්, කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වැනි වායු වලින් ද, ජල වාෂ්ප වලින් ද, දූවිලි වැනි ඉතා කුඩා අංශු වලින් ද සමන්විත ය. මේ අනුව වාතය ද්රව්ය කිහිපයක් මිශ්ර වීමෙන් සැදී ඇති බව ඔබට අවබෝධ වන්නට ඇත.
මෙලෙස යම් පදාර්ථයක් තුළ ද්රව්ය දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් අඩංගු නම් එවැනි පදාර්ථ මිශ්රණ ලෙස හැඳින්වේ. මූලද්රව්ය හා සංයෝග සංශුද්ධ ද්රව්ය බව ඔබ දැනටමත් හදාරා ඇත. එහෙත් මිශ්රණ සංශුද්ධ ද්රව්ය නොවේ. ස්වාභාවික පරිසරය තුළ බහුල ව ඇත්තේ සංශුද්ධ ද්රව්ය නොව, මිශ්රණ ය. නිදසුන් ලෙස අප අවට ඇති වාතය, පස, සාගර ජලය, ගංගා ජලය, පාෂාණ ආදිය දැක්විය හැකි ය. අප පානය කරනු ලබන සිසිල් බීම, පලතුරු බීම, තේ, කෝපි ආදී පාන වර්ග ද අයිස්ක්රීම්, යෝගට්, පලතුරු සලාද වැනි ආහාර වර්ග ද මිශ්රණ වේ. මිශ්රණයක සංඝටක පිළිබඳ ව තව දුරටත් හැදෑරීමට පහත ක්රියාකාරකමෙහි නිරත වෙමු.
අවශ්ය ද්රව්ය:
ක්රමය:
කොපර් සල්ෆේට් ස්වල්පයක් (තේ හැන්දක්) සහ නැප්තලීන් (කපුරු බෝල) ස්වල්පයක් (තේ හැන්දක්) ගෙන වංගෙඩිය සහ මෝල්ගස භාවිත කර එකට කුඩු කර හොඳින් කලවම් කර ගන්න. පසුව එම මිශ්රණය කඩදාසියකට ගෙන නිරීක්ෂණය කරන්න.
දැන් ඔබට එහි කොපර් සල්ෆේට් සහ නැප්තලීන් යන ද්රව්ය දෙකක් ඇති බව බැලූ බැල්මට නොපෙනෙනු ඇත.
ඉහත ඔබ සාදා ඇත්තේ සංයෝග දෙකකින් සමන්විත මිශ්රණයකි. සංශුද්ධ ද්රව්ය දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක එකතුවක් මිශ්රණයක් යනුවෙන් ද, මිශ්ර වී ඇති එක් එක් ද්රව්ය එම මිශ්රණයේ සංඝටක යනුවෙන් ද හැඳින්වේ.
අවශ්ය ද්රව්ය:
ක්රමය:
ඉහත 3.1.1 ක්රියාකාරකම මගින් සාදාගත් මිශ්රණය කුඩා බීකරයකට දමා එයට ජලය 50 cm³ පමණ එකතුකර හොඳින් කලතන්න. පසුව වීදුරු පුනීලයක පෙරහන් කඩදාසියක් රඳවා වෙනත් බීකරයකට මෙම ද්රාවණය පෙරා ගන්න. පෙරහන් කඩදාසියේ ඉතිරි වන ද්රව්ය වියළෙන්නට හැර අත් කාචයකින් නිරීක්ෂණය කරන්න. පෙරී යන ද්රාවණය (පෙරනය) නිරීක්ෂණය කරන්න.
පෙරහන් කඩදාසියේ ඉතිරි වී ඇත්තේ නැප්තලීන් කුඩු බවත්, ජලයේ දිය වී පෙරී ගිය ද්රාවණය නිල් පාට බැවින් එහි කොපර් සල්ෆේට් අඩංගු බවත්, මෙම ක්රියාකාරකමෙන් ඔබ වටහා ගන්නට ඇත.
ඉහත ක්රියාකාරකම මගින් මිශ්රණවල තවත් ලක්ෂණයක් පැහැදිලි වේ. එනම් සංඝටක මිශ්ර වී පවතින විට ද ඒවායේ රසායනික ස්වභාවය වෙනස් නොවන බව යි. එනම් මිශ්රණයක් සෑදී ඇති සංඝටකවල අනන්යතාව මිශ්රණයේ දී ද නො වෙනස් ව පවතින බවයි. එමෙන් ම මිශ්රණයක පවතින සංඝටක භෞතික ක්රම මඟින් වෙන් කළ හැකි බව ද ඉහත ක්රියාකාරකමෙන් තහවුරු වේ.
අපි හොඳින් දන්නා මිශ්රණ කීපයක ඇති සංඝටක පහත වගුවේ දක්වා ඇත.
| මිශ්රණය | සංඝටක |
|---|---|
| සිමෙන්ති බදාම | වැලි, සිමෙන්ති, ජලය |
| කේක් | සීනි, පිටි, ජලය, වර්ණක, බටර් |
| ළිං ජලය | ජලය, ද්රාව්ය ඔක්සිජන්, ද්රාව්ය කාබන් ඩයොක්සයිඩ්, විවිධ ලවණ |
| සාගර ජලය | ජලය, ද්රාව්ය ඔක්සිජන්, සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ්, මැග්නීසියම් ක්ලෝරයිඩ්, මැග්නීසියම් සල්ෆේට්, කැල්සියම් සල්ෆේට් ආදී ලවණ |
මිශ්රණ පිළිබඳ ව සලකා බැලීමේ දී මිශ්රණය සෑදීමට ගත් සංඝටක කෙතරම් හොඳින් මිශ්ර වී ඇති ද යන්න ඉතා වැදගත් වේ. පහත නිදසුන් මගින් ඒ බව හොඳින් වටහා ගන්න.
මිශ්රණයක අඩංගු සංඝටක ව්යාප්ත වී ඇති ස්වභාවය අධ්යයනය සඳහා 3.1.3 හා 3.1.4 ක්රියාකාරකම්වල නිරත වෙමු.
අවශ්ය ද්රව්ය: බීකරයක්, මැටි, ජලය, රෙදි කැබැල්ලක්
ක්රමය:
අවශ්ය ද්රව්ය: බීකරයක්, ජලය, ලුණු, රෙදි කැබැල්ලක්
ක්රමය:
බීකරයකට ජලය 250 cm³ පමණ ගන්න. එයට පිරිසිදු ලුණු 10 g ක් පමණ දමා දිය වන තුරු හොඳින් කලතා රෙදි කැබැල්ලකින් පෙරාගන්න. පැයක් පමණ නිශ්චලව තබා ද්රාවණයේ පැහැදිලි බව ඉහළ සිට පහළට සමාන දැයි බලන්න. ඔබ 3.1.3 ක්රියාකාරකමෙහි කළ දෑ මෙම ද්රාවණයට ද සිදු කර බලන්න.
ක්රියාකාරකම් 3.1.3 හා 3.1.4 හි ඔබ අධ්යයනය කළ මිශ්රණ පිළිබඳ ව නැවත අවධානය යොමුකරන්න. මිශ්රණය තුළ සංඝටක ව්යාප්ත වීමේ ස්වභාවය අනුව ඒවා වර්ග දෙකකට බෙදිය හැකි ය.
සංඝටක සංයුතිය මිශ්රණය පුරා ම ඒකාකාර වන මිශ්රණ සමජාතීය මිශ්රණ ලෙස ද, සංඝටක සංයුතිය මිශ්රණය පුරාම ඒකාකාර නොවන මිශ්රණ විෂමජාතීය මිශ්රණ ලෙස ද හැඳින්වේ.
සමජාතීය මිශ්රණයක් ද්රාවණයක් යනුවෙන් ද හඳුන්වන බව මීට පෙර සඳහන් කරන ලදී. ද්රාවණයක් ද්රාවකයකින් හා ද්රාව්ය එකකින් හෝ කිහිපයකින් සමන්විත වේ. ද්රාවණය සෑදීමට මිශ්ර කළ සංඝටක අතුරින් වැඩිපුර ඇති සංඝටකය ද්රාවකය ලෙස හැඳින්වේ. සෙසු සංඝටක ද්රාව්ය නම් වෙයි.
ද්රාවකය + ද්රාව්යය = ද්රාවණය
යම් ද්රාව්යයක ස්වල්පයක් ද්රාවකයකට එකතු කළ විට කුමක් සිදු වේ ද? එය දිය වෙමින් නොපෙනී යනු ඇත. මේ ආකාරයට යම් ද්රාවකයක් නිශ්චිත පරිමාවක් තුළ කිසියම් ද්රාව්යයකින් කොපමණ ප්රමාණයක් දිය කළ හැකි ද? මේ පිළිබඳ සොයා බැලීමට පහත 3.1.6 ක්රියාකාරකමේ යෙදෙන්න.
පිරිසිදු බීකරයකට ජලය 100 cm³ මැනගන්න. පිරිසිදු ලුණු කුඩු (NaCl) 100 g ක් කිරාගන්න. වරකට ලුණු ස්වල්ප ප්රමාණය බැගින් ජලයට දමමින් වීදුරු කූරකින් කලතා දිය කරන්න. වරක දී දැමූ ලුණු ප්රමාණය දියවී අවසන් වන තුරු නැවත එක් නොකරන්න. යම් අවස්ථාවක දැමූ ප්රමාණය දිය නොවුනහොත් තවත් එකතු කිරීම නවතා ඉතිරි ලුණු ප්රමාණය නැවත කිරාගන්න. මැනගත් ජලය 100 cm³ තුළ දිය කළ හැකි උපරිම ලුණු ස්කන්ධය ආසන්න වශයෙන් කොපමණ ද?
ඉහත ක්රියාකාරකම්වලින් පෙනීයන්නේ සමාන ජල පරිමා තුළ ඇතැම් ද්රාව්යය වැඩිපුර ද, ඇතැම් ද්රාව්යය අඩුවෙන් ද දිය වන බවයි.
කිසියම් ද්රාව්යයක් කිසියම් ද්රාවකයක් තුළ දිය වන ප්රමාණය සඳහා බලපාන සාධකයක් ලෙස උෂ්ණත්වය පිළිබඳව ඔබ දැනටත් අධ්යයනය කර ඇත. ඉහත නිරීක්ෂණ අනුව ද්රාව්යයක ද්රාව්යතාව කෙරෙහි පහත සාධක බලපාන බව තහවුරු වේ.
ද්රාවකය හා ද්රාව්යය නිර්මාණය වී තිබෙන අණුවල ස්වභාවය ද්රාව්යතාව තීරණය කරන සාධකයකි. රසායනික බන්ධනයක ධ්රැවීයතාව පදනම් කරගෙන රසායනික සංයෝග ධ්රැවීය හා නිර්ධ්රැවීය ලෙස ආකාර දෙකකට බෙදේ.
සැබවින් ම වායු වර්ග ජලයේ දිය වන්නේ ද? මීට පිළිතුරු දීමට පහත අත්දැකීම් සිහියට නගන්න.
මේ අවස්ථා දෙකේ දී ම පිටවූයේ ජලයේ දිය වී තිබුණු වායූන් ය. සෝඩා නිෂ්පාදනයේ දී කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව ජලය සමග මිශ්ර කරන්නේ අධි පීඩනයෙන් යුතු විශේෂ තත්ත්ව යටතේ දී ය. ජලය රත් කරන විට දිය වී ඇති වායු වර්ග ඉවත් වී යයි. එනම් උණු ජලයේ දිය වී පැවතිය හැකි වායු ප්රමාණය ඉතා අඩු ය.
වෙළෙඳපොළේ ඇති විවෘත නොකළ සෝඩා බෝතලයක් ලබාගන්න. ඒ හා සමාන හිස් බෝතලයකට සෝඩා ඇති ප්රමාණයට සමාන ප්රමාණයක් ජලය දමා මූඩිය හොඳින් වසන්න. දැන් බෝතල් දෙක ම අතින් තෙරපමින් වඩාත් දැඩි බෝතලය කුමක් දැයි පරීක්ෂා කරන්න.
විවෘත නොකළ සෝඩා බෝතලය තෙරපීමට නොහැකි තරම් තද බව ඔබට දැනෙනු ඇත. සෝඩා බෝතලයේ ද්රවයට ඉහළින් අධික පීඩනයක් යටතේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව අඩංගු කර ඇත. පියන විවර කළ සැනින් එම වායුව පිටවන අතර බෝතලයේ තද බව නැති ව යයි. මෙසේ ජලයට ඉහළ අවකාශයේ ජලය සමඟ ගැටෙමින් ඇති යම් වායුවක පීඩනය වැඩි කරන විට එම වායුවේ ජලයේ ද්රාව්යතාව ද වැඩි වේ.
මේ අනුව වායුවක ජල ද්රාව්යතාව පහත දැක්වෙන සාධක මත තීරණය වේ.
අවශ්ය ද්රව්ය:
ක්රමය:
බීකර දෙකකට 50 ml බැගින් ජලය දමන්න. එක් බීකරයකට පොටෑසියම් පර්මැංගනේට් 0.2 g ක් ද අනෙක් බීකරයට පොටෑසියම් පර්මැංගනේට් 0.4 g ක් ද එකතු කරන්න. විදුරු කූරක් භාවිතයෙන් හොඳින් කලතාගන්න. ඔබේ නිරීක්ෂණ සටහන් කරන්න.
පොටෑසියම් පර්මැංගනේට් 0.2 g ක් යෙදූ බීකරයෙහි අඩංගු ද්රාවණය ලා දම් පැහැති බවත්, 0.4 g ක් යෙදූ බීකරයෙහි අඩංගු ද්රාවණය ඊට සාපේක්ෂ ව දම් පැහැයෙන් වැඩි බවත් නිරීක්ෂණය කළ හැකි ය.
ඉහත ද්රාවණ දෙක සෑදීමේ දී බීකර දෙකට ගත් ජල පරිමා සමාන ය. එනම් ද්රාවකයේ පරිමාව සමාන ය. එහෙත් ද්රාව්යය ලෙස යොදා ගත් පොටෑසියම් පර්මැංගනේට්වල ස්කන්ධ වෙනස් ය. දම් පැහැයෙන් වැඩි ද්රාවණයේ ඒකීය පරිමාවක ද්රාව්ය අංශු වැඩි ප්රමාණයක් අඩංගු ය. ඒ අනුව මෙම ද්රාවණ දෙකේ සංයුතිය එකිනෙකට වෙනස් ය.
වගාවන් සඳහා යොදන වල්නාශක හෝ කෘමිනාශක දියකර මිශ්රණ සෑදීමේ දී ඒවා නිවැරදි සංයුතියට අනුව පිළියෙල කළ යුතු ය. ඇතැම් ඖෂධ යොදාගෙන මිශ්රණ සෑදීමේ දී ද නියමිත සංයුතිය භාවිත කළ යුතු වේ. විද්යාගාර කටයුතුවල දී ද බොහෝවිට නිශ්චිත සංයුතියක් සහිත ද්රාවණ පිළියෙල කිරීමට සිදුවේ. මේ අනුව එදිනෙදා ජීවිතයේ දී මෙන් ම විද්යාගාර කටයුතුවල දී ද මිශ්රණවල සංයුතිය පිළිබඳව ප්රකාශ කිරීමට සිදුවේ. මිශ්රණයක සංයුතිය ප්රකාශ කළ හැකි ආකාර රැසක් පවතී. එවැනි ආකාර කිහිපයක් පහත සාකච්ඡා කෙරේ.
A හා B වශයෙන් සංඝටක දෙකකින් සමන්විත මිශ්රණයක් පිළිබඳ ව සලකා බලමු. එම මිශ්රණයේ A වල ස්කන්ධ භාගය පහත ආකාරයට නිරූපණය කළ හැකි ය.
මේ අනුව මිශ්රණයක යම් සංඝටකයක ස්කන්ධ භාගය යනු එම සංඝටකයේ ස්කන්ධය, මිශ්රණයේ මුළු ස්කන්ධයට දරන අනුපාතය යි.
1. ද්රාවණයක 100 g තුළ ද්රාව්යය 5 g ක් අන්තර්ගත වේ. එහි ද්රාව්යයේ සංයුතිය ස්කන්ධ භාගයක් ලෙස ප්රකාශ කරන්න.
2. ලුණු (NaCl) ද්රාවණයක 250 g ක් නිවැරදි ව මැන ගෙන එහි ජලය සියල්ල වාෂ්පකර හැරිය විට ලුණු 10 g ක් ලැබේ. මෙම ද්රාවණයේ ලුණු වල සංයුතිය ස්කන්ධ භාගයක් ලෙස දක්වන්න.
ද්රාවණය සෑදීමට ගන්නා සංඝටක දෙක ම ද්රව අවස්ථාවේ හෝ සංඝටක දෙක ම වායු අවස්ථාවේ පවතින විට එහි සංයුතිය දැක්වීමට පරිමා භාගය භාවිත කෙරේ.
A හා B සංඝටක ලෙස ඇති මිශ්රණයක A පරිමා භාගය මෙලෙස දැක්විය හැකි ය.
මේ අනුව මිශ්රණයක යම් සංඝටකයක පරිමා භාගය යනු එම සංඝටකයේ පරිමාව මිශ්රණයේ මුළු පරිමාවට දරන අනුපාතය යි.
1. සංශුද්ධ එතිල් ඇල්කොහොල් (C2H5OH) 25 cm3 කට ආසෘත ජලය එකතු කොට අවසන් පරිමාව 250 cm3 ක ද්රාවණයක් සාදන ලදී. මෙම ද්රාවණයේ එතිල් ඇල්කොහොල්වල පරිමා භාගය කොපමණ ද?
එතිල් ඇල්කොහොල් පරිමාව = 25 cm3
ද්රාවණයේ මුළු පරිමාව = 250 cm3
එතිල් ඇල්කොහොල් පරිමා භාගය =2. 1/25 (v/v) යන සංයුතිය ඇති ඇසිටික් අම්ලයේ ජලීය ද්රාවණයක 500 cm3 ක් සාදා ගන්නේ කෙසේ ද?
සාදන ද්රාවණයේ අවසන් පරිමාව = 500 cm3
ඇසිටික් අම්ල පරිමා භාගය = 1/25 (v/v)
ද්රාවණයේ තිබිය යුතු ඇසිටික් අම්ල පරිමාව = (1/25) x 500 cm3 = 20 cm3
මේ අනුව ඇසිටික් අම්ලය 20 cm3 නිවැරදි ව මැනගෙන එයට 500 cm3 දක්වා ජලය එකතු කළ විට ඇසිටික් අම්ලයේ 1/25 (v/v) සංයුතිය ඇති ජලීය ද්රාවණයක් ලැබේ.
A හා B සංඝටක දෙකක් පමණක් ඇති මිශ්රණයක එක් එක් සංඝටකයේ මවුල භාගය මෙසේ ප්රකාශ කළ හැකි ය.
මේ අනුව මිශ්රණයක සංඝටකයක මවුල භාගය යනු, එම සංඝටකයේ මවුල ප්රමාණය මිශ්රණයේ අඩංගු සංඝටකවල මුළු මවුල ප්රමාණයට දරන අනුපාතය යි.
1. ජලය (H2O) 180 g ක සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් (NaOH) 40 g ක් දිය කළ ද්රාවණයක සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ්වල මවුල භාගය කොපමණ ද?
ජලයේ මවුලික ස්කන්ධය = (1 × 2 + 16) g mol-1 = 18 g mol-1
ද්රාවණයේ ඇති ජලය මවුල ප්රමාණය = 180 g / 18 g mol-1 = 10 mol
සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් වල මවුලික ස්කන්ධය = (23 + 16 + 1) g mol-1 = 40 g mol-1
ද්රාවණයේ ඇති සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් හි මවුල ප්රමාණය = 40 g / 40 g mol-1 = 1 mol
සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් හි මවුල භාගය =මේ ආකාරයට ම ඉහත ද්රාවණයේ ජලයේ මවුල භාගය ද ගණනය කළ හැකි ය.
ජලයේ මවුල භාගය =මවුල භාගවල එකතුව = (10/11) + (1/11) = 11/11 = 1
මිශ්රණයක එක් එක් සංඝටකයේ මවුල භාගවල එකතුව එකකි. එමෙන් ම මිශ්රණයක එක් එක් සංඝටකයේ ස්කන්ධ භාගවල එකතුව ද පරිමා භාගවල එකතුව ද එකකි. මිශ්රණයක ස්කන්ධ භාග, පරිමා භාග හා මවුල භාග සඳහා ඒකක නොමැත.
භාග සංඛ්යාවක් ලෙස ප්රකාශ කරන ලද මිශ්රණයක සංයුතිය ප්රතිශතයක් ලෙස ද, කොටස් මිලියනයකින් කොටස් ගණනක් (ppm) ලෙස ද ප්රකාශ කළ හැකි ය.
භාගය × 100
භාගය × 1,000,000
1. මැග්නීසියම් ඔක්සයිඩ් 20 g ක් තුළ මැග්නීසියම් 12 g ක් අන්තර්ගත වේ. මැග්නීසියම්වල ස්කන්ධ භාගය හා ස්කන්ධ ප්රතිශතය සොයන්න.
මැග්නීසියම් ස්කන්ධ භාගය = 12 g / 20 g = 0.6
මැග්නීසියම් ස්කන්ධ ප්රතිශතය = 0.6 × 100 = 60%
යම් මිශ්රණයක ඒකක පරිමාවක් තුළ අඩංගු ද්රාව්ය ස්කන්ධය මින් ප්රකාශ කෙරේ.
ජීවනී ද්රාවණයක 1 dm3 තුළ සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් 5 g ක් අඩංගු වේ. එහි සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් සංයුතිය m/v ඇසුරෙන් සොයන්න.
සමජාතීය මිශ්රණයක (ද්රාවණයක) සංයුතිය ප්රකාශ කිරීමට මෙම ක්රමය භාවිත කෙරේ. ද්රව්ය ප්රමාණය මනිනු ලබන අන්තර්ජාතික ඒකකය වනුයේ මවුලය යි.
ද්රාවණයක ඒකක පරිමාවක අන්තර්ගත ද්රාව්ය මවුල ප්රමාණය ඇසුරින් මෙහි දී සංයුතිය ප්රකාශ කෙරේ. මේ ආකාරයට සංයුතිය ප්රකාශ කරනවිට එය සාන්ද්රණය (C) ලෙස හැඳින්වේ. රසායන විද්යාවේ දී ද්රාවණයක සාන්ද්රණය ප්රකාශ කිරීම බහුලව සිදුවන්නේ ද්රාවණ ඝන ඩෙසිමීටරයක අඩංගු ද්රාව්ය මවුල ප්රමාණය ඇසුරෙනි.
1. ද්රාවණයක 2 dm3 තුළ සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් (NaOH) මවුල හතරක් අඩංගු නම් එම ද්රාවණයේ සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් සාන්ද්රණය සොයන්න.
ද්රාවණයේ 2 dm3 තුළ අඩංගු NaOH මවුල ප්රමාණය = 4 mol
ද්රාවණයේ 1 dm3 තුළ අඩංගු NaOH = (4 mol / 2 dm3) x 1 dm3 = 2 mol
ද්රාවණයේ NaOH සාන්ද්රණය = 2 mol dm-3
2. (i) 1 mol dm-3 ග්ලූකෝස් (C6H12O6) ද්රාවණයකින් 1 dm3 ක් සාදා ගැනීමට අවශ්ය ග්ලූකෝස්හි ස්කන්ධය කොපමණ ද? (C=12, H=1, O=16)
මෙහි දී ග්ලූකෝස් 1 mol අවශ්ය වේ.
ග්ලූකෝස්හි මවුලික ස්කන්ධය = ((12×6) + (1×12) + (16×6)) g mol-1 = 180 g mol-1
අවශ්ය ග්ලූකෝස් ස්කන්ධය = 180 g mol-1 × 1 mol = 180 g
(ii) 1 mol dm-3 ග්ලූකෝස් ද්රාවණයකින් 500 cm3 ක් පිළියෙල කරගැනීමට කිරා ගත යුතු ග්ලූකෝස් ස්කන්ධය සොයන්න.
1000 cm3 සෑදීමට අවශ්ය ග්ලූකෝස් ස්කන්ධය = 180 g
500 cm3 සෑදීමට අවශ්ය ස්කන්ධය = (180 g / 1000 cm3) × 500 cm3 = 90 g
රසායන විද්යා පරීක්ෂණවල දී ප්රාමාණික ද්රාවණ පිළියෙල කිරීමට සිදු වේ. ප්රාමාණික ද්රාවණයක් යනු සාන්ද්රණය ඉතා නිවැරදි ව දන්නා ද්රාවණයකි. ඉතා නිවැරදි සාන්ද්රණයක් ඇති ද්රාවණ පිළියෙල කිරීමට පහත සඳහන් ඒකක අතර සම්බන්ධතාව ඉතා වැදගත් වේ.
නිශ්චිත සාන්ද්රණයක් ඇති ද්රාවණයක් පිළියෙල කිරීමට පහත දැක්වෙන විද්යාගාර උපකරණ අවශ්ය වේ.
1 mol dm-3 සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් ද්රාවණයකින් 500 cm3 ක් සාදාගන්නා ආකාරය මී ළඟට අධ්යයනය කරමු.
පළමුව මේ සඳහා අවශ්ය වන සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් ස්කන්ධය ගණනය කළ යුතු ය.
සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් මවුලික ස්කන්ධය = (23.0 + 35.5) g mol-1 = 58.5 g mol-1
සාන්ද්රණය 1 mol dm-3 වන ද්රාවණයක 1000 cm3 ක සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් ස්කන්ධය = 58.5 g
සාන්ද්රණය 1 mol dm-3 වන ද්රාවණයක 500 cm3 ක සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් ස්කන්ධය = (58.5 g / 1000 cm3) × 500 cm3 = 29.25 g
නිශ්චිත සාන්ද්රණයක් ඇති ද්රාවණයක් පිළියෙල කිරීමේ දී පහත සඳහන් කරුණු පිළිබඳ ව අවධානය යොමු කළ යුතු ය.
පහත ද්රාවණ පිළියෙල කරන්න:
ද්රාවණයක සංයුතිය ඉතා ම නිවැරදි ව තිබිය යුතු විවිධ අවස්ථා ලැයිස්තුවක් සකසන්න.
නිදසුන්: සේලයින් ද්රාවණ සකසන විට දී
ද්රාවණවල සංයුතිය සම්බන්ධව මනා අවබෝධයක් ලබාගැනීමට පහත සඳහන් විසඳූ අභ්යාස හොඳින් අධ්යයනය කරන්න.
1. සෝඩියම් නයිට්රේට් (NaNO3) 17 g ක් ඉතා නිවැරදිව කිරාගෙන එය 200 cm3 පරිමාව ලකුණු කළ පරිමාමිතික ප්ලාස්කුවක දිය කර අවසාන පරිමාව 200 cm3 දක්වා ආසෘත ජලයෙන් තනුක කරන ලදී. මෙසේ සෑදූ ද්රාවණයේ NaNO3 සාන්ද්රණය කොපමණද? (Na=23, N=14, O=16)
NaNO3 වල මවුලික ස්කන්ධය = (23 + 14 + (16×3)) g mol-1 = 85 g mol-1
NaNO3 17 g ක ඇති මවුල ප්රමාණය = 17 g / 85 g mol-1 = 0.2 mol
ද්රාවණයේ 200 cm3 ක NaNO3 මවුල ප්රමාණය = 0.2 mol
ද්රාවණයේ NaNO3 සාන්ද්රණය = (0.2 mol / 200 cm3) × 1000 cm3 dm-3 = 1 mol dm-3
2. සාන්ද්රණය 1 mol dm-3 වන පොටෑසියම් කාබනේට් (K2CO3) ද්රාවණයකින් 500 cm3 ක් සෑදීමට අවශ්ය වන K2CO3 ස්කන්ධය කොපමණද? (K=39, C=12, O=16)
K2CO3 වල මවුලික ස්කන්ධය = ((39×2) + 12 + (16×3)) g mol-1 = 138 g mol-1
සාන්ද්රණය 1 mol dm-3 වන ද්රාවණයක 1000 cm3 ක ඇති K2CO3 ස්කන්ධය = 138 g
සාන්ද්රණය 1 mol dm-3 වන ද්රාවණයක 500 cm3 ක ඇති K2CO3 ස්කන්ධය = (138 g / 1000 cm3) × 500 cm3 = 69 g
3. යුරියා (CO(NH2)2) 12 g ක් ආසෘත ජලයේ දියකර 1 dm3 ක ද්රාවණයක් පිළියෙල කර ඇත. මෙම ද්රාවණයේ සාන්ද්රණය සොයන්න. (C=12, O=16, N=14, H=1)
යුරියා වල මවුලික ස්කන්ධය = (12 + 16 + (14×2) + (1×4)) g mol-1 = 60 g mol-1
යුරියා 12 g ක අඩංගු මවුල ප්රමාණය = 12 g / 60 g mol-1 = 0.2 mol
ද්රාවණයේ 1 dm3 ක අඩංගු යුරියා මවුල ප්රමාණය = 0.2 mol
ද්රාවණයේ සාන්ද්රණය = 0.2 mol dm-3
4. ග්ලූකෝස් 18 g ගෙන 250 cm3 වන පරිමාමිතික ප්ලාස්කුවකට දමා ද්රාවණය 250 cm3 වන තෙක් ආසෘත ජලය එකතු කරන ලදී. මෙම ද්රාවණයේ සාන්ද්රණය සොයන්න.
ග්ලූකෝස් (C6H12O6) වල මවුලික ස්කන්ධය = 180 g mol-1
ග්ලූකෝස් 18 g ක අඩංගු මවුල ප්රමාණය = 18 g / 180 g mol-1 = 0.1 mol
ද්රාවණයේ 250 cm3 ක ඇති මවුල ප්රමාණය = 0.1 mol
ද්රාවණයේ 1000 cm3 (1 dm3) ක ඇති මවුල ප්රමාණය = (0.1 mol / 250 cm3) × 1000 cm3 = 0.4 mol
ද්රාවණයේ සාන්ද්රණය = 0.4 mol dm-3
සාන්ද්රණය වැඩි ද්රාවණයකට ද්රාවකය තවත් එකතු කිරීමෙන් එහි සාන්ද්රණය අඩු කළ හැකි ය. ද්රාවකය එකතු කිරීමෙන් සාන්ද්රණය අඩු කිරීම තනුක කිරීම ලෙස හැඳින්වේ. විද්යාගාර ගබඩාවල ඇති බොහෝ අම්ල සාන්ද්ර අම්ල වන අතර විද්යාගාරයේ පරීක්ෂණ කටයුතු සඳහා එම අම්ල තනුක කිරීමෙන් පිළියෙල කරගත් අම්ල බොහෝ විට භාවිතා වේ.
පරිමාව V dm3 වූ ද්රාවණයක ද්රාව්ය මවුල n දිය වී ඇතිවිට එහි සාන්ද්රණය (C) පහත සමීකරණය භාවිතයෙන් ද සෙවිය හැකි ය.
මෙහි n මවුල වලින් (mol) ද, V ඝන ඩෙසිමීටර් වලින් (dm3) ද ඇතිවිට සාන්ද්රණය (C), ඝන ඩෙසිමීටරයට මවුල වලින් (mol dm-3) ලැබේ.
සාන්ද්රණය සෙවීම සම්බන්ධව ඔබ මීට පෙර අධ්යයනය කළ විසඳූ අභ්යාස ඉහත සමීකරණය භාවිතයෙන් ද විසඳන්න.
අපිට එදිනෙදා වැඩ වලට අවශ්ය ගොඩක් දේවල් පෘථිවි කබොල ඇතුලේ තියෙනවා. ලෝහ වර්ග, ඛණිජ තෙල්, ලවණ, වැලි, මැටි, ගල් අඟුරු, ඛනිජ, පාෂාණ ඒවයින් කිහිපයක්. මේ දේවල් පෘථිවි කබොල ඇතුලේ තියෙන්නේ කලාතුරකින්. ඒවා ස්වභාවිකව වෙනත් ද්රව්ය එක්ක මිශ්ර වෙලා තියෙනවා. ඒ නිසා ඒ මිශ්රණ වලින් අවශ්ය සංඝටක වෙන් කරගන්න ඕනේ.
මිශ්රණයක තියෙන සංඝටක වෙන්කර ගන්න වෙන අවස්ථා කිහිපයක් පහත දක්වලා තියෙනවා:
තවත් මෙවැනි ගොඩක් අවස්ථා උදාහරණ විදියට දක්වන්න පුළුවන්. විවිධ අවස්ථාවලදී මිශ්රණවල සංඝටක වෙන්කර ගන්න ක්රම කීපයක් ගැන මේ පාඩමෙන් ඉගෙන ගමු.
සහල්වලට වැලි මිශ්ර වෙලා තියෙනකොට සහල් ගැරීම කරනවා කියලා ඔයා දන්නවනේ. මෙතනදී වෙන්නේ සංඝටකවල ඝනත්වයේ වෙනස පදනම් කරගෙන සහල්වලින් වැලි ඉවත් කරන එක.
මිශ්රණයේ සංඝටකවල ඝනත්වය, අංශුවල විශාලත්වය, අංශුවල හැඩය, අංශුවල චුම්භක ගුණ සහ විද්යුත් ගුණ වගේ භෞතික ගුණ උපකාර කරගෙන සංඝටක වෙන් කරන එක යාන්ත්රික වෙන් කිරීම (Mechanical Separation) කියලා කියනවා. පහත වගුව හොඳින් අධ්යයනය කරලා යාන්ත්රික වෙන් කිරීම් ගැන තවදුරටත් අවබෝධයක් ගන්න.
| යාන්ත්රික ක්රමය | භාවිත වන අවස්ථාව | උපයෝගී වන භෞතික ගුණය |
|---|---|---|
| පෙළීම | සහල්වල දහයියා ඉවත් කිරීම | සංඝටකවල ඝනත්ව වෙනස |
| හැලීම | වැලිවල බොරළු ඉවත් කිරීම | සංඝටක අංශුවල විශාලත්වයේ වෙනස |
| ගැරීම | සහල්වල වැලි ඉවත් කිරීම | සංඝටකවල ඝනත්ව වෙනස |
| ජලයේ පා කිරීම | බිත්තර වීවල බොල් ඇට ඉවත් කිරීම | සංඝටක සහ ජලයේ ඝනත්ව වෙනස |
| ජල පහරකට එල්ල කිරීම | ලෝ පසින් රන් වෙන් කිරීම | සංඝටකවල ඝනත්ව වෙනස |
| චුම්බක වෙන් කිරීම | ඛනිජ වැලිවලින් ඇතැම් ඛනිජ වෙන් කිරීම | සංඝටකවල චුම්බක ගුණය |
මිශ්රණයක සංඝටක වෙන් කරන හැලීම, පෙළීම, ගැරීම, ජලයේ පා කිරීම, චුම්බකත්වයට ලක් කිරීම වැනි ක්රම යාන්ත්රික ක්රම (Mechanical Methods) ලෙස හඳුන්වනවා. එදිනෙදා ජීවිතයේදී මෙවැනි ක්රම සුලබව භාවිතා වෙනවා.
මුහුදු ජලය යොදාගෙන ලූණු නිස්සාරණය කරන විදිය සමහරවිට ඔයා දැකලා ඇති. මෙතනදී වෙන්නේ සූර්ය තාපය නිසා මුහුදු ජලයේ තියෙන ජලය වාෂ්පීභවනය (Evaporation) වෙන එක. ජලය වාෂ්පීභවනය වෙලා එහි දිය වෙලා තිබුණු ලවණ අවක්ෂේප වෙනවා.
මිශ්රණයකට තාපය සපයලා එහි තියෙන අනවශ්ය සංඝටක වාෂ්පීකරණය කරලා අවශ්ය සංඝටකය වෙන්කර ගැනීම වාෂ්පීකරණය/වාෂ්පීභවනය (Evaporation) කිරීමේදී සිදු වෙනවා.
රසදියෙහි ලෝහ දියවී සංරසය (Amalgam) විදියට හඳුන්වන විශේෂ ද්රාවණයක් හැදෙනවා. අපිරිසිදු රන් ලෝහයට රසදිය එකතු කළාම රන් විතරක් දිය වුණ ද්රාවණයක් ලැබෙනවා. මේක රන්සංරසය (Gold Amalgam) විදියට හඳුන්වනවා. රන්සංරසයට තාපය දුන්නම රසදිය වාෂ්ප වෙලා පිරිසිදු රන් ලෝහය ඉතිරි වෙනවා. වාෂ්ප වී යන රසදිය සිසිල් කරලා ආයෙත් පාවිච්චියට ගන්නවා.
ඔයාගේ ගෙදර කෑම උයනකොට සමහර ව්යංජනවලට පොල් කිරි එකතු කරනවා. පොල් කිරි හදන්නේ හිරමනයෙන් ගා ගත්ත පොල්වලට වතුර එකතු කරලා අතින් පොඩි කරලා මිරිකා ගැනීමෙන්. පොල් මදයේ සමහර කොටස් ජලයේ දිය නොවී අවලම්බනය (Suspension) වෙනවා. මේ මිශ්රණය කිරි පෙරහනට (කිරි ගොටුවට) දැම්මම කිරි පැහැ ද්රාවණය පෙරී යන අතර අනෙක් කොටස් පෙරහනෙහි ඉතිරි වෙනවා.
ද්රවයක ද්රාවණගත නොවී අවලම්බනය වෙන සංඝටක එම මිශ්රණයෙන් වෙන් කරන්න පෙරීම (Filtration) පාවිච්චි කරන්න පුළුවන්. මිශ්රණයක් පෙරීමට පෙරහනක් (Filter) අවශ්ය වෙනවා. කිරි පෙරහන ඒ වගේ එකක්. විද්යාගාරවලදී පාවිච්චි කරන පෙරහන් කඩදාසිය තවත් ඒ වගේ පෙරහනක්. ජල පවිත්රාගාරයක වැලිවලින් සැකසූ පෙරහන් තියෙනවා.
පෙරහනක කුඩා සිදුරු තියෙනවා. මේ සිදුරුවලට වඩා කුඩා අංශුවලට සිදුරු තුළින් යන්න පුළුවන්. ඒත් ඊට වඩා ලොකු අංශුවලට ඒ සිදුරු තුළින් යන්න බැහැ. පෙරීම මගින් මිශ්රණ වෙන් කිරීමේදී පාවිච්චි කරන්නේ මේ ලක්ෂණයයි. පෙරීමකදී පෙරහනේ ඉතිරි වෙන ද්රව්යය අවශේෂය (Residue) විදියටත්, පෙරී ගිය ද්රාවණය පෙරනය (Filtrate) විදියටත් හඳුන්වනවා.
අවශ්ය ද්රව්ය: වියළි පස්, ලූණු, පෙරහන් කඩදාසි, පුනීලය, බීකරය, වීදුරු කූර, ප්ලාස්කුව
ක්රමය: වියළි පස් 10g පමණ සහ ලූණු 5g පමණ හොඳින් මිශ්ර කරන්න. පස්සේ බීකරයකට ජලය 50ml පමණ අරගෙන මේ මිශ්රණය ජලයට දාලා කලතා ගන්න. රූපයේ තියෙන විදියට උපකරණ සකස් කරලා මේ මිශ්රණය පෙරන්න. පෙරීම ඉවර වුණාම පෙරහන් කඩදාසිය නිරීක්ෂණය කරන්න. පෙරනයෙන් 10ml පමණ වාෂ්පීකරණ දීසියකට දාලා වාෂ්පීකරණය කරන්න. දීසියේ යමක් ඉතිරි වෙලා තියෙනවද බලන්න.
පස් සාම්පලයේ තියෙන ලොකු මැටි අංශු පෙරී යන්නේ නැහැ. ඒවා පෙරහන් කඩදාසියේ රැඳිලා තියෙනවා. ජලය සහ ලුණු කුඩා අංශු වලින් හැදිලා තියෙන නිසා ඒවා පෙරහන ඇතුලෙන් ගමන් කරලා පෙරනයට එකතු වෙලා තියෙනවා කියලා ඔයාට දකින්න පුළුවන්.
ද්රාවකයක් (Solvent) ඇතුලේ ඝන ද්රව්යයක් (Solid) දිය වෙලා සමජාතීය මිශ්රණයක් (Homogeneous mixture) හදන අවස්ථා ගැන හිතන්න. යම් උෂ්ණත්වයකදී යම් ද්රව්යයක් ද්රාවණගත වෙලා තියෙන්න පුළුවන් උපරිම සාන්ද්රණයක් (Concentration) තියෙනවා. මෙවැනි ද්රාවණ අදාළ ද්රාව්යයෙන් (Solute) සන්තෘප්ත (Saturated) වෙලා තියෙනවා කියලා කියනවා. මේ සන්තෘප්ත ද්රාවණය වාෂ්පීකරණය (Evaporate) කළොත් ද්රාවණය ඇතුලේ අදාළ ද්රාව්යයේ සාන්ද්රණය තවදුරටත් වැඩි වෙනවා. එතකොට ද්රාවණගත වෙලා තියෙන්න පුළුවන් උපරිම ද්රාව්ය සාන්ද්රණය තවදුරටත් වැඩි වෙනවා. ද්රාවණගත වෙලා තියෙන්න පුළුවන් උපරිම ද්රාව්ය සාන්ද්රණය ඉක්මවනකොට ද්රාව්යය ස්ඵටික (Crystal) හදමින් ද්රාවණයෙන් ඉවත් වෙනවා. ඝන ද්රව්යයක් බවට පත් වෙන ද්රාව්යයක් ද්රාවණයක තියෙනකොට සාන්ද්රකිරීම මගින් ඝන ද්රව්ය වෙන් කරගැනීමේ ක්රමයට ස්ඵටිකීකරණය (Crystallization) කියලා කියනවා.
ස්ඵටිකීකරණය පාවිච්චි කරන කර්මාන්තයක් විදියට සීනි නිෂ්පාදනය කිරීම දක්වන්න පුළුවන්. උක් දඬු ඇඹරීම කරලා පස්සේ මිරිකලා ගන්න උක් යුෂය පිරිසිදු කරලා එහි සාන්ද්රණය වාෂ්පීකරණය මගින් වැඩි කරනවා. එතකොට උක් යුෂ ද්රාවණයෙන් ස්ඵටික විදියට සීනි ඉවත් වෙනවා.
මුහුදු ජලයෙන් ලූණු නිෂ්පාදනය කිරීම ස්ඵටිකීකරණය පාවිච්චි වෙන තවත් කර්මාන්තයක්. ලේවායක ලූණු නිෂ්පාදනයේදී මුහුදු ජලයේ දිය වෙලා තියෙන ලවණ වර්ග කීපයක් ස්ඵටිකීකරණය වීම සිදු වෙනවා.
අපද්රව්ය (Impurities) තියෙන ස්ඵටිකමය ඝන සංයෝගවලින් (Solid compounds) සංශුද්ධ සංයෝග (Pure compounds) වෙන්කර ගැනීම සඳහා පුනස්ඵටිකීකරණය (Recrystallization) පාවිච්චි වෙනවා. ස්ඵටිකරූපී ඝන ද්රව්යයක් ද්රාවණගත කරලා ආයෙමත් ස්ඵටික බවට පත් කිරීමේ ක්රියාවලිය පුනස්ඵටිකීකරණය විදියට හඳුන්වනවා. පුනස්ඵටිකීකරණය මගින් තත්ත්වයෙන් උසස් අපද්රව්ය රහිත ස්ඵටික ලබා ගන්න පුළුවන්. මෙහිදී අදාළ අසංශුද්ධ ඝනය උණු ද්රාවකය (Hot solvent) ඇතුලේ සන්තෘප්ත වෙනකම් දිය කර ගන්නවා. ඊට පස්සේ අසංශුද්ධ ඝනයේ තියෙන අපද්රව්ය කොටස් වෙන් කරන්න ඉහත ද්රාවණය උණු අවස්ථාවේදී ම පෙරාගන්නවා. ලැබෙන පෙරෙනය සිසිල් කිරීම මගින් අදාළ ඝනයේ සංශුද්ධ ස්ඵටික සාදා ගන්නවා. මෙහිදී අදාළ ද්රාව්යය උණු ද්රවණයේ සන්තෘප්ත නොවුණත් සිසිල් ද්රාවණයේ සන්තෘප්ත වීම නිසා ස්ඵටීකීකරණය වෙනවා. මෙහිදී අපද්රව්ය විදියට සුළු වශයෙන් තියෙන ද්රාව්ය සංඝටක සිසිල් අවස්ථාවේදීත් සන්තෘප්ත තත්ත්වයට පත් නොවෙන නිසා ස්ඵටිකීකරණයට ලක් වෙන්නේ නැහැ.
ද්රාව්යතාව (Solubility) කෙරෙහි ද්රාවකයේ (Solvent) වගේම ද්රාව්යයේ (Solute) ස්වභාවයත් බලපානවා කියලා ඔයා ඉගෙනගෙන තියෙනවා. ඇතැම් ද්රාව්ය එක් ද්රාවකයක විශාල ප්රමාණවලින් දිය වෙනවා වගේම තවත් ද්රාවකයක ඉතා සුළු ප්රමාණවලින් දිය වෙනවා. උදාහරණයක් විදියට අයඩින් ඝනය ජලයට දැම්මම ඉතා අල්ප වශයෙන් දිය වෙලා ලා කහ පාට ද්රාවණයක් ඇති වෙනවා. ඒත් කාබන් ටෙට්රාක්ලෝරයිඩ් (Carbon tetrachloride), සයික්ලොහෙක්සේන් (Cyclohexane) වගේ ද්රාවකයක අයඩින් වැඩි ප්රමාණයක් දිය වෙනවා.
ජලීය අයඩින් ද්රාවණයකට කාබන් ටෙට්රාක්ලෝරයිඩ් එකතු කළාම ඒවා මිශ්ර නොවී ස්තර (Layers) විදියට වෙන් වෙනවා. ඒ මිශ්රණය බේරුම් පුනීලයක (Separating funnel) දාලා තදින් සොලවලා ටික වෙලාවක් තිබ්බම කාබන් ටෙට්රාක්ලෝරයිඩ් ස්තරය ඇතුලට අයඩින් ගමන් කරලා ඒක දම් පාටට හැරෙනවා වගේම ජලීය ද්රාවණයේ කහ පාට තවත් අඩු වෙලා තියෙනවා කියලා දකින්න පුළුවන්. මෙතනදී වෙන්නේ අයඩින් වැඩි ද්රාව්යතාවක් තියෙන කාබන් ටෙට්රාක්ලෝරයිඩ් ස්තරයට නිස්සාරණය (Extraction) වීමයි. මෙහි විශේෂත්වය වෙන්නේ ජලීය අයඩින් ද්රාවණයේ විශාල ප්රමාණයක තියෙන අයඩින් නිස්සාරණයට කාබන් ටෙට්රාක්ලෝරයිඩ් කුඩා පරිමාවක් ප්රමාණවත් වීමයි. ඊටපස්සේ ස්තර වෙන් කරලා කාබන් ටෙට්රාක්ලෝරයිඩ් වාෂ්ප කළාම ඝන අයඩින් ආයෙත් ලබාගන්න පුළුවන්.
ඒ කියන්නේ යම් ද්රාවකයක අල්ප වශයෙන් දිය වෙන ද්රව්යයක ද්රාවණයක් එක්ක එම ද්රව්යයේ ඉහළ ද්රාව්යතාවක් ඇත්තා වූ ද, පළමු ද්රාවකයත් එක්ක මිශ්ර නොවන්නා වූ ද, ද්රාවකයක ගැටීමට සැලසීම මගින් දෙවැනි ද්රාවකයට අදාළ ද්රව්යය එකතු කර ගැනීමේ ක්රමයට ද්රාවක නිස්සාරණය (Solvent Extraction) කියලා කියනවා.
ඇතැම් ශාකවල තියෙන ඖෂධීය සංඝටක ශාක ඇතුලේ තියෙන්නේ ඉතාම අංශු මාත්ර වශයෙන් විතරයි. එතනෝල් (Ethanol) වගේ ද්රාවක පාවිච්චි කරලා වැඩි සාන්ද්ර ඖෂධ ද්රාවණ සකස් කරගන්නවා. තරලසාර (Fluid extracts), අරිෂ්ඨ (Arishta) නිපදවීම වගේ අවස්ථාවල ද්රාවක නිස්සාරණය පාවිච්චි වෙනවා.
ද්රාවණයක් (Solution) හෝ මිශ්රණයක් (Mixture) නටවන්න සලස්වලා ලැබෙන වාෂ්පය සනීභවනයට (Condensation) ලක් කරලා සංඝටක වෙන් කිරීම ආසවනය (Distillation) විදියට හඳුන්වනවා.
මේ අනුව යම් මිශ්රණයක් රත් කළාම පිට වෙන වාෂ්පය සිසිල් කරගන්න ක්රමවේදයක් තියෙන්න ඕනේ. පාසල් විද්යාගාරයේ තියෙන ලීබිග් කන්ඩෙන්සරය (Liebig condenser) මේ සඳහා සැකසූ උපකරණයක්. ලීබිග් කන්ඩෙන්සරය ඇතුලෙන් වාෂ්පය ගමන් කරන්න සලස්වන අතර වාෂ්පය සිසිල් කරගන්න සිසිල් ජලය පාවිච්චි කරනවා. ජලය ඇතුළුවීම හා ජලය පිටවීමට ස්ථාන දෙකක් ලීබිග් කන්ඩෙන්සරයේ තියෙනවා.
යම් මිශ්රණයක වාෂ්පශීලි (Volatile) සංඝටකයක් හා වාෂ්පශීලි නොවන සංඝටකයක් අන්තර්ගත වෙලා තියෙනකොට ඒ සංඝටක වෙන් කරන්න සරල ආසවනය (Simple distillation) පාවිච්චි වෙනවා. ආසවනයේදී වාෂ්ප වෙන්නේ වාෂ්පශීලී සංඝටකය විතරයි. අනිත් සංඝටක ද්රාවණයේ ඉතිරි වෙනවා. උදාහරණයක් විදියට ළිං ජල සාම්පලයක් ආසවනයට භාජන කරනවා යැයි හිතන්න. එහි ජලයට අමතරව ජලයේ දිය වෙලා තියෙන විවිධ ලවණ සහ වායු ස්වල්පයක් තියෙනවා. යාන්තමින් රත් වෙනකොට වායුව ඉවත් වෙලා යන අතර ඒවා ඝනීභවනය වෙන්නේ නැහැ. ලවණවල තාපාංකය (Boiling point) ජලයේ තාපාංකයට වඩා ගොඩක් ඉහළයි. මේ නිසා ළිං ජල සාම්පලය රත් කරලා වාෂ්ප කරනකොට ජලය විතරක් වාෂ්ප වෙනවා. ලවණ, ජලය රත් කළ භාජනයේ පතුලේ තැන්පත් වෙලා තියෙනවා දකින්න පුළුවන්. මේ නිසා මේ ආසවන ක්රියාවට විශේෂ තත්ත්ව පාලනයක් අවශ්ය වෙන්නේ නැහැ. ඒ නිසා මේක සරල ආසවනය විදියට සලකනවා. මේ සඳහා ලීබිග් කන්ඩෙන්සරය වගේ සරල උපකරණයක් පාවිච්චි කිරීම ප්රමාණවත් වෙනවා. රූපයේ දක්වලා තියෙන්නේ ළිං ජලය සාම්පලයකින් ආසූත ජලය ලබාගන්න පිළියෙල කරපු ඇටවුමක්. ලෝකයේ සමහර රටවල් මුහුදු ජලය පාවිච්චි කරලා පානීය ජලය ලබාගන්න මේ ක්රමය පාවිච්චි කරනවා.
සංඝටක වෙන් කරන්න තියෙන ද්රාවණය හෝ මිශ්රණය, වාෂ්පශීලී සංඝටක කීපයකින් යුක්ත නම් ඒකට සරල ආසවනය හෝ සරල ආසවනයේදී පාවිච්චි වෙන උපකරණ හෝ යොදාගෙන සංඝටක වෙන් කරගන්න බැහැ. මේ ආසවනය පාලනය කරපු තත්ත්ව යටතේ සිදු කරන්න ඕන වගේම ඒ සඳහා සුවිශේෂ උපකරණ පාවිච්චි කරන්න ඕන. භාගික ආසාවනයෙන් (Fractional distillation) ද්රව දෙකක් එකිනෙකින් වෙන් කරගන්නවා නම් ඒවායේ තාපාංක අතර සැලකිය යුතු වෙනසක් තියෙන්න ඕන. ඒ කියන්නේ වාෂ්පශීලීතා සැලකිය යුතු තරම් එකිනෙකට වෙනස් වෙන්න ඕන. මෙහිදී වාෂ්පය ඇතුලේ වාෂ්පශීලීතාවයෙන් වැඩි සංඝටකය වැඩි ප්රතිශතයකින් ද, වාෂ්පශිලිතාවයෙන් අඩු සංඝටකය අඩු ප්රතිශතයකින් ද තියෙනවා.
මිශ්රණයක A කියන සංඝටකයේ තාපාංකය 80°C ද B කියන සංඝටකයේ තාපාංකය 40°C වේ යැයි හිතමු. මේ A හා B අඩංගු ද්රාවණය රත් කිරීමේදී 40°C ට මදක් වැඩි උෂ්ණත්වයේදී නටන්න පටන් ගන්නවා. එතකොට හැදෙන වාෂ්පයේ වැඩිපුර තියෙන්නේ B සංඝටකයයි. 40°C ආසන්නයේදී වාෂ්පය එකතුකර ඝනීභවනය කළාම ද්රාවණයේ ඉවත් වෙනකොට මිශ්රණයේ A ප්රතිශතය ඉහළ යනවා. එතකොට මිශ්රණය නටන උෂ්ණත්වය ඉහළ යනවා. මේ ආකාරයට අදාළ උෂ්ණත්වවලදී වාෂ්ප එකතු කර ඝනීභවනය කිරීමෙන් සංඝටක වෙන් කරන්න පුළුවන්. මේ ආකාරයට සිසිලන තත්ත්ව පාලනය කරමින් සංඝටක කීපයක් ආසවනය මගින් වෙන් කිරීම භාගික ආසවනය විදියට හඳුන්වනවා.
බොරතෙල් (Crude oil) කියන්නේ හයිඩ්රොකාබන් (Hydrocarbon) සංඝටක රාශියක මිශ්රණයක්. බොරතෙල් පිරිපහදුවේදී සිසිලන තත්ත්ව පාලනය සඳහා ආසවන කුලූණක් (Distillation column) පාවිච්චි කරනවා. ඒ ආසවන කුලූණේ විවිධ මට්ටම්වල උෂ්ණත්වය විවිධ අගයන්හි පවත්වා ගන්නා අතර ආසවනය ඒ ඒ ස්ථානයේ වෙන වෙනම සිදු වෙනවා. කුලූනේ ඉහළ කොටසින් තාපාංකය අඩු සංඝටක (පෙට්රෝලියම් වායු) වෙන්කර ගන්නවා. ඉහළ තාපාංකවලින් යුත් සංඝටක (තාර) කුලූණේ පතුලේ එකතු වෙනවා.
ඇතැම් ශාක කොටස්වල වාෂ්පශීලී සංයෝග (Volatile compounds) තියෙනවා කියලා අපි දන්නවා. කුරුඳු, කරාබු නැටි, පැඟිරි,සාදික්කා, එනසාල් වගේ ශාක 
3.4 වෙන් කිරීමේ ශිල්පක්රමවල භාවිත
3.4.1 මුහුදු ජලයෙන් ලූණු නිස්සාරණය
ශ්රී ලංකාවේ ලූණු නිපදවීම සඳහා භාවිත කරන්නේ මුහුදු ජලය වාෂ්පීභවනය හෙවත් ලූණු ලේවා ක්රමය යි. ලේවායකට රැස් කරනු ලබන මුහුදු ජලය තටාකවල රඳවා වාෂ්පීභවනය කිරීමෙන් සාන්ද්ර කර ලූණු ස්ඵටිකීකරණය වීමට සලස්වනු ලැබේ. මෙහි දී වාෂ්පීභවනය හා ස්ඵටිකීකරණය යන වෙන් කිරීමේ ශිල්පක්රම (techniques) භාවිත වේ.
ලේවායක් ස්ථානගත කිරීම සඳහා සලකා බැලිය යුතු භූගෝලීය (geographical) හා පාරිසරික සාධක (environmental factors) රාශියකි. ලේවායක් පිහිටුවීමේ දී සලකා බැලිය යුතු භූගෝලීය හා පාරිසරික සාධක කිහිපයක් පහත දැක් වේ.
ලූණු ලේවායක ව්යූහය සැලකීමේ දී තටාක වර්ග තුනක් හඳුනාගත හැකි ය. ඒවා පහත පරිදි ය.
රූපය 3.3.9 ලූණු ලේවායක්
ලේවායක ලූණු නිෂ්පාදන ක්රියාවලියේ ප්රධාන පියවර පහත දැක්වේ.
ලූණු අවක්ෂේප වීම සිදු වන අතරතුර තවදුරටත් සාන්ද්රණය ඉහළ යයි. සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් (Sodium Chloride) අවක්ෂේප වීම අවසන් වීමටත් ප්රථම මැග්නිසියම් ක්ලෝරයිඩ් (Magnesium Chloride) හා මැග්නීසියම් සල්ෆේට් (Magnesium Sulphate) අවක්ෂේප වීම ඇරඹෙයි. මෙම ලවණ මිශ්රවීම නිසා ලූණු තිත්ත රසයක් ඇති වේ. ලූණු අවක්ෂේෂ කිරීමෙන් පසු ඉතිරි වන සාන්ද්ර ද්රාවණය මව් ද්රාවණය නොහොත් කාරම් දියරය ලෙස හැඳින් වේ.
පිරිසිදු සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් ජලාකර්ෂක නොවේ. එහෙත් ඉහත ආකාරයේ ලබාගන්නා ලූණුවල අපද්රව්ය ලෙස පවත්නා මැග්නීසියම් ක්ලෝරයිඩ් හා මැග්නීසියම් සල්ෆේට් අවද්රාවක ගුණයෙන් යුක්ත ය. එනම් ජලවාෂ්ප උරාගෙන දිය වේ. තුන්වන තටාකයෙන් ලබාගන්නා ලූණු ඉවතට ගෙන ප්රිස්ම හැඩයට ගොඩ ගසා මාස හයක් තබනු ලැබේ. මෙම ගබඩා කිරීම කාලය තුළ වාතයේ ජලවාෂ්ප උරාගෙන මැග්නිසියම් ක්ලෝරයිඩ් හා මැග්නීසියම් සල්ෆේට් දිය වී ඉවත් වේ. ලූණු ඝනයක් ලෙස ඉතිරි වේ.
ශාක ද්රව්යවලින් ලබාගන්නා වාෂ්පශීලී සංයෝග සගන්ධ තෙල් වශයෙන් හැඳින්වේ. සමහර ශාක ද්රව්යවලට අදාළ ලාක්ෂණික ගන්ධයට හේතුව ඒවායේ අඩංගු මෙවැනි වාෂ්පශීලී සංයෝගයි. අපේ රටේ නිපදවන ප්රධාන සගන්ධ තෙල් වර්ග කිහිපයක් පහත දක්වා ඇත.
කුරුඳු පොතු තෙල්, ගම්මිරිස් තෙල් හා කරදමුංගු තෙල් ප්රධාන වශයෙන් යොදාගන්නේ ආහාරයේ රසය සහ සුවඳ වැඩි කරගැනීමට ය. කුරුඳු කොළ තෙල්, ගම්මිරිස් තෙල් හා කරදමුංගු තෙල් ඖෂධීය ගුණයෙන් ද යුක්ත වන අතර ඖෂධීය ආලේප, දන්තාලේප සහ සබන්වල සුවඳකාරක නිෂ්පාදනය සඳහා බහුල ව යොදා ගැනේ. සගන්ධ තෙල් හමු වන ශාක කොටස් කිහිපයක් පහත දක්වා ඇත.
| ශාකය/ ශාක | සගන්ධ තෙල් පවතින කොටස/ කොටස් |
|---|---|
| සැවැන්දරා | මුල් |
| සඳුන් | කඳ |
| කුරුඳු | පොතු,මුල් හා කොළ |
| පැඟිරි | කොළ |
| සේර | කොළ |
| යුකැලිප්ටස් | කොළ |
| කරාබුනැටි | පුෂ්ප කොටස් |
| රෝස සහ සමන්පිච්ච | මල් |
| ලෙමන් සහ දෙහි | ඵල |
| සාදික්කා | බීජ |
සගන්ධ තෙල් නිස්සාරණය සඳහා හුමාල ආසවනය (steam distillation) හා ද්රාවක නිස්සාරණය (solvent extraction) වැනි වෙන් කිරීමේ ක්රමශිල්ප භාවිත වේ. කුරුඳු කොළවලින් තෙල් ලබාගන්නේ එම කොළ අතරින් හුමාලය යැවීමෙනි.
රූපය 3.3.10
මෙහි දී හුමාල ජනකයෙන් පිටවන හුමාලය රත් වූ ශාක කොටස් මතින් ගමන් කරයි. සගන්ධ තෙල් ජලවාෂ්ප සමඟ මිශ්රව 100°C ට අඩු උෂ්ණත්වයක දී වාෂ්ප වේ. එම වාෂ්ප මිශ්රණය ඝනීභවනය කිරීමෙන් සගන්ධ තෙල් හා ජලය ලැබේ. ඒවා මිශ්ර නොවන බැවින් වෙන් වෙන්ව ලබා ගත හැකි ය.