අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
ඈත අතීතයේ සිට ම මිනිසා තම අවශ්යතා සපුරා ගැනීමේ පහසුව සලකා සාමූහික ව ජීවත් වීමට පුරුදු වී සිටියහ. සමාජය ක්රමයෙන් දියුණු වීමත් සමග ජන සමාජයේ යහපැවැත්ම සඳහාත් නීතිය හා සාමය ආරක්ෂා කිරීම සඳහාත් සංවිධානාත්මක පාලන ක්රමයක් අවශ්ය විය.
ඒ අනුව අතීතයේ පටන් ලෝකයේ විවිධ රාජ්යයන් පාලනය කිරීම සඳහා විවිධ පාලන ක්රම භාවිත කර ඇත. රාජාණ්ඩු ක්රමය, රදළ ආණ්ඩු ක්රමය, ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය ඒවාට නිදසුන් ලෙස දැක්වීමට හැකි ය. වර්තමානයේ ශ්රී ලංකාව ඇතුළු ලෝකයේ බොහෝ රටවල් ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය තම රටවල පාලනය සඳහා යොදාගෙන ඇත.
“ප්රජා” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ජනතාවයි. “තන්ත්රය” යනු පාලන ක්රමයයි. “වාදය” යන්නෙන් මතවාදය යන්න අදහස් කෙරේ. මේ අනුව ජනතාව විසින් ඔවුන්ගේ පාලනය සඳහා පවත්වාගෙන යන පාලන ක්රමය ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය ලෙස හැඳින්විය හැකි ය.
“ප්රජාතන්ත්රවාදය” යන්න හැඳින්වීම සඳහා ඉංග්රීසි භාෂාවේ Democracy යන වචනය භාවිත කෙරේ. එය ග්රීක භාෂාවේ Demos හා Kratos යන වචනවල එකතුවෙන් සෑදී ඇත. Demos යන්නෙන් ජනතාවත් Kratos යන්නෙන් පාලනය යන්නත් අදහස් වේ. මේ අනුව ග්රීක භාෂාවේ එම වචනවලින් අදහස් වන්නේ ජනතාවගේ පාලනය යන්නයි.
සෘජු ව හෝ වක්ර අන්දමින් පාලන කටයුතු සඳහා ජනතාවට සහභාගි වීමට ඉඩ ලැබෙන පාලන ක්රමය ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය ලෙස හැඳින්වීමට හැකි ය.
ප්රජාතන්ත්රවාදී (Democratic) පාලන ක්රමයේ ඇතැම් ලක්ෂණ ඈත අතීතයේ පටන් පෙරදිග හා අපරදිග රටවල ක්රියාත්මක වූ බවට සාක්ෂ්ය ඉතිහාසයෙන් හමු වේ.
කාරියට්ඩ්ස් අංගනය - ඇතෑන්ස් ග්රීසිය පාර්තිනන් ක්රෝපෝලිස් ඇතෑන්ස් - ග්රීසිය
ග්රීසියේ “ඇතැන්ස්” පෞර රාජ්යයේ පාලන කටයුතු සෘජු ප්රජාතන්ත්රවාදී ලක්ෂණ පදනම් කර ගෙන සිදු වූ බව සඳහන් වේ. ඇතැන්ස් පෞර රාජ්යයේ ප්රධාන පාලන ආයතනයක් වූයේ පුරවැසි සභාවයි. පුරවැසි සභාවේ දී පාලන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් පුරවැසියන්ගේ කැමැත්ත සෘජු ව ම විමසීමට ලක් කර ඇත. ඒ අනුව පාලනයට සහභාගි වීමට පුරවැසියන් සියලු දෙනාට ම අවස්ථාව ලැබී ඇත. එහෙත් නගර වැසි කාන්තාවන්ට, වහලුන්ට හා විදේශිකයන්ට එයට සහභාගි වීමට අවස්ථාව ලැබී නැත. ඇතැන්ස් නගරයේ පැවති මෙම පාලන ක්රමය සෘජු ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය ලෙස හැඳින්වේ. තීන්දු ගැනීමේ ක්රියාවලියට සියලු දෙනා ම සම්බන්ධ වීම සෘජු ප්රජාතන්ත්රවාදය ලෙස අර්ථ දැක්විය හැකි ය.
ක්රි. පූ. 6 වන සියවසේ ඉන්දියාවේ “වජ්ජි” ජනපදයේ සමූහාණ්ඩු පාලන ක්රමයක් පැවති බවට ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු හමු වේ. “වජ්ජි” ජනපදය පාලනයේ දී අනුගමනය කළ සප්ත අපරිහානීය ධර්ම වර්තමාන ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනය තුළ ද දැකිය හැකි ය. එම සප්ත අපරිහානීය ධර්ම කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
මේ අනුව ඇතැම් පෙරදිග රටවල පාලන කටයුතුවල දී ප්රජාතන්ත්රවාදී ලක්ෂණ අනුගමනය කළ බව පැහැදිලි වේ.
ක්රි. ව. 5 වන සියවසේ සිට 15 වන සියවස දක්වා යුරෝපයේ පැවතුණේ වැඩවසම් සමාජ ක්රමයයි. ක්රි. ව. 15 වන සියවසෙන් පසු ඉඩම් භුක්තිය හා බැඳුණු සේවාවන් සැපයීම මත පදනම් වූ කෘෂි ආර්ථික රටාව වෙනුවට වාණිජ ආර්ථිකයක් ගොඩ නැඟීම ආරම්භ විය. ඒ සමඟ ධනේශ්වර පන්තියක් ද බිහි විය. 15 වන සියවසෙන් පසු යුරෝපයේ ජාතික රාජ්ය බිහි වීම ඇරඹුණි. ඒ සමඟ ම ලිබරල්වාදී අදහස් පැතිර යාම නිසා පුද්ගල නිදහස ඇගයීමට ලක් විය.
රාජාණ්ඩු ක්රමය වෙනුවට පාලන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ජනතා නියෝජිතයන්ගේ බලය ඉස්මතු වන්නට විය. ක්රි. ව. 1688 සිදු වූ ඉංග්රීසි විප්ලවය (උත්කෘෂ්ට විප්ලවය) මෙයට නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. මෙම විප්ලවයෙන් පසු ජනතා නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත පාර්ලිමේන්තුවේ බලය වර්ධනය වීමේ ක්රියාවලිය ආරම්භ විය.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය පිළිබඳ ව විමසා බලන විට එහි ප්රධාන ස්වරූප දෙකක් දක්නට ලැබේ.
ග්රීසියේ ඇතැන්ස් පෞර රාජ්යයේ පැවති පාලන ක්රමය මෙයට නිදසුනක් ලෙස දැක්විය හැකි ය.
සෘජු ප්රජාතන්ත්රවාදය ) යනු රටක ජනතාව එක් ස්ථානයකට රැස් වී සෘජු ව හා ඉක්මනින් රාජ්ය පාලන කටයුතු පිළිබඳ සාකච්ඡා කර ජනතා කැමැත්ත මත තීරණ ගන්නා ක්රමයයි.
සෘජු ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනය ක්රියාත්මක කිරීමේ දී මතු වූ ප්රායෝගික ගැටලු හේතු කොට ගෙන පසු කාලයේ දී මහජනයා වෙනුවෙන් තෝරා ගන්නා නියෝජිතයන් මඟින් රටේ පාලනය ක්රියාත්මක කිරීම ආරම්භ විය. මෙය වක්ර ප්රජාතන්ත්රවාදය හෙවත් නියෝජන ප්රජාතන්ත්රවාදය ලෙස හැඳින්වේ.
එය 17 වන සියවසේ දී යුරෝපයේ පාලන ක්රමයක් ලෙස භාවිත වන්නට විය. ඉන් පසු ව විවිධ චින්තකයන්ගේ අදහස් අනුව මෙම පාලන ක්රමය තව දුරටත් පෝෂණය වී ඇත. ඒ අනුව පාලනය සඳහා පාර්ලිමේන්තුව වැනි නියෝජිත ආයතන බිහි වී ඇත.
“ජනතාව විසින් ජනතාව උදෙසා පවත්වාගෙන යනු ලබන ජනතාවගේ පාලන ක්රමය ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමයයි”
- ඒබ්රහම් ලින්කන් (Abraham Lincoln) -
“ප්රජාතන්ත්රවාදය යනු සියලු දෙනාට ම අයිතිවාසිකම් හිමිවන පාලන ක්රමයයි.”
- සීලර් (Seeler) -
නියෝජන ප්රජාතන්ත්රවාදය යටතේ පුරවැසියන්ට සෘජුව ම පාලන කටයුතුවලට සහභාගි වීමට ඇති ඉඩකඩ සීමා වේ. නියෝජන ප්රජාතන්ත්රවාදය ක්රියාත්මක වන ඇතැම් රටවල් පාලන කටයුතුවල දී සෘජුව ම ඡන්දදායකයන්ගේ අදහස් විමසුමට ලක් කරන අවස්ථා ඇත.
ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජයේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව අනුව ජනමත විචාරණය ඊට නිදසුනක් ලෙස දැක්විය හැකි ය.
වර්තමාන බොහෝ රාජ්ය බහු සංස්කෘතික ජන සමාජවලින් සමන්විත වේ. එබඳු සමාජයක සෑම සාමාජිකයෙක් ම පාලන යාන්ත්රණයේ කොටස්කරුවන් බවට පත්වීම ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනය තුළ සිදු වේ.
ලෝකයේ බොහෝ රටවල් ජාතික මට්ටමෙන් හා ප්රාදේශීය මට්ටමෙන් මහජනතාව පාලනයට සම්බන්ධ කර ගැනීම සඳහා පාලන ආයතන ගොඩනගා ගෙන පාලනය ගෙන යයි.
සමාජ හා ජීවන ක්රමයක් ලෙස ද ප්රජාතන්ත්රවාදය වැදගත් වේ. අන්ය මත ගරු කිරීම, සාකච්ඡා මඟින් තීරණවලට එළඹීම, සමානාත්මතාව ගරු කිරීම, අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳිමින් ඒ හා බැඳුණු යුතුකම් අගයන ජීවන ක්රමයකට හුරු වූ ජන සමාජයක් ප්රජාතන්ත්රවාදී ජන සමාජයක් වේ.
එවන් ජන සමාජයක් තුළ ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනය ඉතා හොඳින් ක්රියාත්මක කිරීමට අවශ්ය වාතාවරණය ද ගොඩනැඟෙනු ඇත.
සර්වජන ඡන්ද බලය පදනම් කරගෙන ආණ්ඩු සහ පාලකයන් තෝරා ගැනීම සිදු වේ. ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමයක් පවතින රටක පාලනය සඳහා නියෝජිතයන් තෝරා ගනු ලබන්නේ සර්වජන ඡන්ද බලය පදනම් කර ගෙන ය.
එමෙන් ම සෘජු ප්රජාතන්ත්රවාදී ලක්ෂණ අනුව පැවැත්වෙන ජනමත විචාරණය වැනි අවස්ථාවල දී ද සර්වජන ඡන්ද බලය ක්රියාත්මක වේ.
නියම කරන ලද වයස් සීමාවක් ඉක්ම වූ පුරවැසියන්ට කිසිදු භේදයකින් තොර ව ඡන්ද බලය හිමි වේ. ස්ත්රී පුරුෂභාවය, ජන වර්ගය, රැකියාව, ආදායම ආදිය නොසලකා ඡන්ද බලය පිරිනමනු ලැබේ. එය සර්වජන ඡන්දබලය ලෙස හැඳින්වේ.
දැනට ක්රියාත්මක වන ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජයේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 3 වන ව්යවස්ථාවේ මෙසේ සඳහන් වේ:
“ශ්රී ලංකා ජනරජයේ පරමාධිපත්යය ජනතාව කෙරෙහි පිහිටා ඇත්තේ ය. පරමාධිපත්යය අත්හළ නොහැක්කේ ය. පරමාධිපත්යයට පාලන බලතල, මූලික අයිතිවාසිකම් සහ ඡන්ද බලය ද ඇතුළත් වන්නේ ය.”
ඡන්දය ප්රකාශ කරන අවස්ථාවක්
දේශපාලන පක්ෂ ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක ක්රියාකාරිත්වය සඳහා අත්යවශ්ය අංගයකි.
රටක පාලනය සඳහා ඉදිරිපත් කර ගනු ලැබූ ප්රතිපත්ති මාලාවක් පදනම් කර ගෙන, පාලන බලය ලබා ගැනීමේ අරමුණ ඇති ව සංවිධානය වූ පුද්ගල කණ්ඩායමක් දේශපාලන පක්ෂයක් ලෙස සරල ව හැඳින්විය හැකි ය.
කිසියම් රටක දේශපාලන බලය ලබා ගැනීම සඳහා තරග කිරීමට පක්ෂ රාශියකට ඉඩ ප්රස්තා සලසා තිබීම තරගකාරී පක්ෂ ක්රමයක් ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. දේශපාලන පක්ෂ විවිධ දේශපාලන හා ආර්ථික වැඩ පිළිවෙළ පදනම් කර ගෙන මහජන කැමැත්ත ලබා ගැනීමේ නිරන්තර තරගයක යෙදෙන අන්දම දැකිය හැකි ය. මේ අනුව ජනතාවට තමන් කැමති දේශපාලන පක්ෂයක් තෝරා ගැනීමට අවස්ථාව සැලසේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදී (Democratic) පාලනය සඳහා ජනතා නියෝජිතයන් සම්බන්ධ කර ගැනීමට යොදා ගන්නා උපාය මාර්ගයක් ලෙස රට ඡන්ද කොට්ඨාසවලට බෙදා වෙන් කිරීම වැදගත් වේ.
මෙම ඡන්ද කොට්ඨාස පදනම් කර ගෙන ව්යවස්ථාදායකයට මෙන් ම ප්රාදේශීය පාලන ආයතනවලට ද නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීම සඳහා වර්තමානයේ දී බහුල වශයෙන් අනුගමනය කරනු ලබන්නේ සරල බහුතර නියෝජන ක්රමය හා සමානුපාතික නියෝජන ක්රමයයි.
ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජයේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට අනුව ඡන්ද කොට්ඨාස බෙදා වෙන් කිරීම සිදු කරනු ලබන්නේ මැතිවරණ කොට්ඨාස සීමා නිර්ණය කොමිෂන් සභාව මඟිනි. ඡන්ද කොට්ඨාස බෙදා වෙන් කිරීම සඳහා භූමිය හා ජනගහනය ප්රධාන නිර්ණායක ලෙස භාවිත කරයි.
නිදසුනක් ලෙස ශ්රී ලංකාවේ මැතිවරණ දිස්ත්රික්ක සිතියම මෙහි දක්වා ඇත.
ශ්රී ලංකාවේ මැතිවරණ දිස්ත්රික්ක සිතියම
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක මූලික ලක්ෂණයකි. එමෙන් ම මැතිවරණ, පාලන කටයුතු සඳහා ජනතා සහභාගිත්වය ලබා ගැනීමේ අවස්ථාවක් ලෙස ද වැදගත් වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදයේ පැවැත්ම සඳහා මැතිවරණ අත්යවශ්ය සාධකයක් වන අතර නිදහස් හා සාධාරණ පදනමක් මත මැතිවරණ පැවැත්වීම ද අත්යවශ්ය කොන්දේසියකි.
ඡන්දදායකයන්ට නිදහසේ තමන් කැමති දේශපාලන පක්ෂයකට හෝ කණ්ඩායමකට සහාය ලබා දීමට හා ඡන්දය ප්රකාශ කිරීමට අවස්ථාව තිබිය යුතු ය. එසේ ම අපේක්ෂකයන්ට ද නිදහසේ තම මැතිවරණ කටයුතු ක්රියාත්මක කිරීමට සුදුසු වාතාවරණයක් පැවතිය යුතු ය.
පාලන ආයතන සඳහා නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීම සඳහා පැවැත්වෙන මැතිවරණයක දී නියමිත බහුතර නියෝජිතයන් සංඛ්යාවක් තේරී පත් වූ පක්ෂය හෝ පක්ෂවල එකතුවෙන් ආණ්ඩු පක්ෂය වීම ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක දී සිදු වේ.
පාලන කටයුතු මෙහෙයවීම ආණ්ඩු පක්ෂයේ කාර්යය වේ. මැතිවරණයක දී ආණ්ඩු පක්ෂයට වඩා අඩු නියෝජිතයන් සංඛ්යාවක් තේරී පත් වූ පක්ෂය හෝ පක්ෂ විරුද්ධ පක්ෂය ලෙස කටයුතු කරයි.
"බාහිර බාධකයන්ගෙන් තොර ව පුද්ගලයාට සිය පෞද්ගලිකත්වය වර්ධනය කර ගැනීමට ඇති ඉඩ ප්රස්තාව
නිදහසයි."
- ජී. ඩී. එච්. කෝල් -
රටක මූලික නීතිය වන්නේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවයි. ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමයක් යටතේ රටේ පාලන කටයුතු සිදු වන්නේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට අනුකූලව ය.
"ආණ්ඩුවේ ප්රධාන කොටස් ලෙස සැලකෙන ව්යවස්ථාදායකය, විධායකය හා අධිකරණය නිර්මාණය වන ආකාරය, ඒවා සතු බලතල, ඒවා ක්රියාත්මක වන ආකාරය, එම ආයතන හා පුරවැසියන් අතර පවතින සම්බන්ධතාවයේ ස්වරූපය යනාදිය පිළිබඳ මූලික සිද්ධාන්ත ඇතුළත් ලියවිල්ල ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවයි."
- මහාචාර්ය අයිවර් ජෙනිංග්ස් -
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක ඇතුළත් විය යුතු කරුණු පිළිබඳ නිශ්චිත එකඟතාවක් නැත. එහෙත් බොහෝ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවල පහත සඳහන් කරුණු ඇතුළත් කර ඇත.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක් පවතින රටක ජනතාවට තම අදහස් ප්රකාශ කිරීමටත්, තොරතුරු දැන ගැනීමටත් නිදහස තිබේ. මෙම කාර්යභාරය ඉටු කරනු ලබන්නේ ජනමාධ්ය මඟින් ය. මහජන මතය ගොඩනැඟීම සඳහා බලපාන ප්රධාන සාධකයක් වන්නේ ද ජනමාධ්යයි.
ආණ්ඩුවේ ක්රියාකාරිත්වය හා තීන්දු ගැනීම පිළිබඳ තොරතුරු දැන ගැනීමට ජනතාවට අයිතියක් තිබේ. මෙය යහපාලනයක් සඳහා ද අත්යවශ්ය අංගයක් වේ. එමෙන් ම ආණ්ඩුව වෙත ජනතාවගේ අදහස් දැනුම් දීමේ හැකියාව ද මාධ්ය සතු වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක් තුළ ජන මතය ගොඩනැංවීම පිළිබඳ කාර්යභාරය මැනවින් ඉටු කිරීම සඳහා මාධ්ය නිදහස අත්යවශ්ය වේ.
රටක යුක්තිය පසිඳලීමේ ක්රියාදාමය අධිකරණය මඟින් ඉටු කරනු ලබයි.
ප්රජාතන්ත්රවාදී ජන සමාජයක නිදහස හා අයිතිවාසිකම් සුරැකීම සම්බන්ධ ව ද අධිකරණය විසින් ඉතා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ලබයි.
අධිකරණය ව්යවස්ථාදායකයේ, විධායකයේ හෝ වෙනත් බලපෑම්වලින් වියුක්ත ස්වාධීන ආයතනයක් වශයෙන් පැවතීම අත්යවශ්ය වේ. අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නූතන රාජ්ය ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා මඟින් විවිධ විධිවිධාන සලසා තිබේ.
අධිකරණය ස්වාධීන ව පැවතීම තුළින් පුරවැසියන්ට සමාන ව යුක්තිය හා සාධාරණත්වය ඉටු වේ.
රටක සියල්ලන්ට ම ඉහළින් නීතිය පවතී. එය නීතියේ ආධිපත්යයයි. (Rule of Law) රටක පාලක, පාලිත දෙපක්ෂය ම නීතියට අවනත වීම අත්යවශ්ය වන අතර සැවොම නීතියට ගරු කළ යුතු ය.
නීතිය අබිබවා යාම නොකළ යුතු ය. නීතිය ක්රියාත්මක වීමේ දී පාලකයන්ට මෙන් ම පාලිතයන්ට ද සමාන ව නීතිය ක්රියාත්මක විය යුතු ය.
ජන වර්ගය, කුලය, භාෂාව, ආගම, ස්ත්රී පුරුෂභාවය ආදී කිසිදු විශේෂීකරණයකට ලක් නොවන ලෙස නීතිය ක්රියාත්මක වීම නීතිය ඉදිරියේ සමානාත්මතාවය (Equality before the law) ලෙස කෙටියෙන් හැඳින්විය හැකි ය.
යම් නිශ්චිත භූමි ප්රදේශයක, ස්ථීර වාසභූමිය කරගත්, සාමාන්යත්මක වශයෙන් අඩු හෝ වැඩි විය හැකි යම් ජන සංඛ්යාවකින් සමන්විත ජනතාවගේ අභ්යන්තර අනුමැතිය ලබන්නා වූ ස්වෛරීභාවයකින් යුක්තව හා බාහිර වශයෙන් ස්වෛරීභාවය නැතිනම් වෙනත් පාලනයකට යටත් නොවු මිනිස් සමාජය, රාජ්ය වශයෙන් හැඳින්විය හැකි ය.
මහාචාර්ය ගානර්
ප්රීතිමත් හා ගෞරවාන්විත ජීවිතයක් ගත කිරීමේ අරමුණින් මිනිසුන් එකට එක් වී පිහිටුවා ගත් සංවිධානය රාජ්ය වේ.
ඇරිස්ටෝටල්
දේශපාලන සංවිධානයක් ලෙස ජාතික රාජ්යය යුරෝපයේ ස්ථාපිත වන්නේ 15 වන සියවසෙන් පසුව ය.
ක්රි. ව. 15 වන සියවසෙන් පසු යුරෝපයේ ජාතික රාජ්ය බිහි වීම ආරම්භ විය. එංගලන්තය, ප්රංශය යුරෝපයේ බිහි වූ ප්රථම ජාතික රාජ්යයන් ය. ඉන් පසු ජර්මනිය හා ඉතාලිය ද ජාතික රාජ්ය ලෙස සංවිධානය විය. 20 වන සියවස වන විට යුරෝපය පුරා මෙන් ම ලෝකය පුරා ජාතික රාජ්ය බිහි වීම සිදු විය.
ජාතික රාජ්ය බිහි වීම සඳහා අවශ්ය ආගමික පදනම රෙපරමාදු ආගමික ප්රතිසංස්කරණ මඟින් සැපයුණි. නිකොලායි මැකියාවෙලි, ජීන් බොඩෑන්, තෝමස් හොබ්ස් වැනි දේශපාලන චින්තකයන්ගේ අදහස් ජාතික රාජ්ය පිළිබඳ සංකල්පය ශක්තිමත් තත්ත්වයකට ගෙන ඒමට ආධාර විය.
එංගලන්තය, ප්රංශය, ඕලන්දය, පෘතුගාලය වැනි රටවල් ප්රබල ජාතික රාජ්යයන් ලෙස නැඟී සිටීමට හේතු වූ කරුණු කිහිපයකි. ඊට නිදසුන් කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
නූතන ජාතික රාජ්යයන් විශාල භූමි ප්රමාණ පදනම් කරගෙන මෙන්ම කුඩා භූමි ප්රමාණ පදනම් කර ගෙන ද බිහි වී ඇත. එමෙන්ම විශාල ජනගහනයකින් මෙන්ම කුඩා ජන සංඛ්යාවකින් සමන්විත රාජ්යයන් ද පවතී. නූතන ජාතික රාජ්යයන් සතු භූමි ප්රමාණ හා ජන සංඛ්යාව සැලකිල්ලට ගත් විට ඒ සමඟ මුහුණ පෑමට සිදු වන සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන ප්රශ්න ද ඉතා සංකීර්ණ වේ. ජනවාර්ගික විවිධත්වය හා ආර්ථික විෂමතා ඊට නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. මෙම ප්රශ්න විසඳීමත්, සමාජ සාධාරණත්වය හා සමානාත්මතාවය ආරක්ෂා වන පරිදි කටයුතු කිරීමත්, මූලික මිනිස් අයිතිවාසිකම් සුරක්ෂිත කිරීමත් රාජ්යයට පැවරෙන මූලික කාර්ය භාරය වේ.
ඒ අනුව රාජ්යයට පැවරෙන කාර්යයන්ට නිදසුන් කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මඟින් මධ්යම ආණ්ඩුව හා ප්රාදේශීය පාලන ආයතන අතර බලය බෙදා ඇති ආකාරය සැලකිල්ලට ගෙන රාජ්යයන් පහත දැක්වෙන අයුරු වර්ග කර ඇත.
එක් මධ්යම ආණ්ඩුවක් යටතේ බලය ඒකරාශී වූ රාජ්යයන් ඒකීය රාජ්යයන් ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. ව්යවස්ථාදායක, විධායක හා අධිකරණ බලතල ක්රියාත්මක කිරීමේ ප්රධාන වගකීම හිමි වන්නේ එම මධ්යම ආණ්ඩුවටයි.
ඒකීය රාජ්යයක ප්රාදේශීය පාලන ආයතන විසින් මධ්යම ආණ්ඩුව පවරා දෙනු ලබන පරිපාලන බලතල ක්රියාත්මක කරනු ලැබේ.
ආණ්ඩු ක්රියාත්මක වන පාලන ක්රම සහිත රාජ්ය සන්ධීය රාජ්යයක් ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. මෙහි දී ව්යවස්ථාදායක, විධායක හා අධිකරණ බලතල මධ්යම ආණ්ඩුව සහ ප්රාදේශීය මට්ටමේ පාලන ඒකක මඟින් ක්රියාත්මක කරනු ලැබේ.
රාජ්යයේ කැමැත්ත හා මහජන අපේක්ෂා ප්රායෝගික වශයෙන් ක්රියාවට නංවන නියෝජිතයා ආණ්ඩුව ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. නීතිය හා සාමය ආරක්ෂා කිරීමත්, පුරවැසියන් පොදු අරමුණක් කරා මෙහෙයවීමත් සිදු කරනු ලබන්නේ ආණ්ඩුවයි.
“රාජ්යයේ හෝ ජනතාවගේ කැමැත්ත ප්රතිපත්තිවලට හැරවීමත්, ඒවා ක්රියාවට නැංවීමත් කරනු ලබන නියෝජිතයා ආණ්ඩුව වේ.”
- මහාචාර්ය ගානර් -
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමයක් යටතේ මැතිවරණ මඟින් ජනතාවගේ බහුතර කැමැත්ත අනුව ආණ්ඩුව තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. මැතිවරණවල දී ප්රකාශ වන මහජන මතය අනුව ආණ්ඩුව වරින් වර වෙනස් විය හැකි ය.
ආණ්ඩුව පහත දැක්වෙන ආයතනවලින් සමන්විත වේ:
ඉහත සඳහන් වූ පරිදි ව්යවස්ථාදායකය, විධායකය හා අධිකරණය යන ප්රධාන ආයතනවලින් ආණ්ඩුව සමන්විත වේ.
ව්යවස්ථාදායකය
නිශ්චිත කාල සීමාවක් සඳහා මැතිවරණයක් මඟින් සර්වජන ඡන්ද බලය පදනම් කරගෙන ව්යවස්ථාදායක මණ්ඩලයට නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීම සිදු කරනු ලබයි.
ශ්රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව
ව්යවස්ථාදායකය මඟින් පනවන නීති ක්රියාවට නංවන ආයතනය විධායකයයි. (Executive) මෙම මණ්ඩලයට නියෝජිතයන් පත් කර ගන්නා ආකාරය ආණ්ඩුක්රමයේ ස්වරූපය මත තීරණය වේ.
පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්රමයක විධායකය ලෙස සැලකෙන්නේ අගමැති ප්රමුඛ අමාත්ය මණ්ඩලයයි. එය තේරී පත්වන්නේ මහ මැතිවරණයක දී ව්යවස්ථාදායකයේ බහුතර ආසන සංඛ්යාවක් දිනා ගත් දේශපාලන පක්ෂයේ හෝ කණ්ඩායමේ නියෝජිතයන් අතුරෙන් ය.
ජනාධිපති ආණ්ඩුක්රමයක ජනාධිපතිවරයා විධායකයේ ප්රධානියා වේ. ජනාධිපතිවරයා තෝරා පත් කර ගනු ලබන්නේ වෙන ම මැතිවරණයක් මඟින් ය.
ව්යවස්ථාදායකය මඟින් පනවන නීති විධායකය මඟින් ක්රියාවට නැංවීමේ දී පැන නඟින ගැටලු නිරාකරණය කරනු ලබන්නේ අධිකරණය මඟිනි. යුක්තිය පසිඳලීම අධිකරණයෙන් ඉටු වන ප්රධාන කාර්යයයි. පුරවැසි අයිතිවාසිකම් සුරැකීම, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ ආරක්ෂකයකු ලෙස කටයුතු කිරීම සම්බන්ධයෙන් අධිකරණය වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ලබයි.
සන්ධීය රාජ්යයන්හි මධ්යම හා ප්රාන්ත ආණ්ඩු අතර ඇතිවන ගැටලු නිරාකරණය කිරීම සිදු කරනු ලබන්නේ ඉහළ අධිකරණ ආයතන මඟිනි.
ඉහළ අධිකරණ සඳහා විනිශ්චයකාරවරුන් තෝරා පත් කර ගැනීමේ විධිවිධාන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට ඇතුළත් කර තිබේ.
නූතන රාජ්යයන්හි මූලික වශයෙන් ආණ්ඩුක්රම දෙකක් දක්නට ලැබේ. එනම්:
ජනතාව විසින් නිශ්චිත කාල සීමාවක් සඳහා තෝරා පත් කරනු ලබන නියෝජිතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් පාර්ලිමේන්තුවකින් ද, පාර්ලිමේන්තුව තුළින් තේරී පත් වූ විධායකයකින් ද, ස්වාධීන අධිකරණයකින් ද සමන්විත ආණ්ඩුක්රමයක් පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්රමයක් ලෙස හැඳින්වේ.
පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්රමයක් තුළ විධායකය තේරී පත්වන්නේ පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත්වන නියෝජිතයන්ගෙන් ය. මේ නිසා විධායකය සෘජු ව ම පාර්ලිමේන්තුවට වගවිය යුතු වේ. මේ අනුව පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්රමය වගවීමේ ආණ්ඩුක්රමයක් ලෙස ද විස්තර වේ.
අගමැති ප්රමුඛ අමාත්ය මණ්ඩලය තම විධායක කටයුතු පිළිබඳ ව පාර්ලිමේන්තුවට සාමූහික ව වගවීමට බැඳී සිටී. මෙම ක්රියාවලියෙන් බැහැර වන ඕනෑ ම අවස්ථාවක දී ආණ්ඩුව පරාජයට පත් කිරීමේ හැකියාව ව්යවස්ථාදායක මණ්ඩලය සතු ව පවතී.
පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්රමය නාමික විධායකය හා දේශපාලන විධායකය යන අංග දෙකකින් සමන්විත වේ. බි්රතාන්යයේ නාමික විධායකය ලෙස සැලකෙන්නේ රජු හෝ රැජිනයි. එය සම්ප්රදායක් ලෙස පැවත එන්නකි.
පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්රමයක දේශපාලන විධායකය වන්නේ අගමැති ප්රමුඛ අමාත්ය මණ්ඩලයයි.
ජනාධිපති ආණ්ඩුක්රමයක ජනාධිපතිවරයා තෝරා පත් කර ගනු ලබන්නේ ඒ සඳහා පැවැත්වෙන ජනාධිපතිවරණයක් මඟිනි. ඒ අනුව ජනාධිපතිවරයා විධායකයේ ප්රධානියා බවට පත් වේ.
"සියලු විධායක බලතල ජනාධිපති තනතුර වෙත ඒකරාශී කරන ලද ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මඟින් යොදන ලද විධි විධාන මඟින් ව්යවස්ථාදායකයේ බලපෑමෙන් නිදහස් කරන ලද, ස්වාධීන පැවැත්මක් සහිත, තම දේශපාලන ප්රතිපත්ති වෙනුවෙන් ව්යවස්ථාදායකයට වග නොකියන ආණ්ඩුක්රමය ජනාධිපති ආණ්ඩුක්රමය වේ."
ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක පුරවැසියාට සිවිල්, දේශපාලන, ආර්ථික, සාමාජීය හා සංස්කෘතික අයිතිවාසිකම් (civil, political, economic, social and cultural rights) සමුදායක් භුක්ති විඳීමට අවස්ථාව සැලසී තිබේ. එම අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳින අතර ඒ හා බැඳුණු යුතුකම් සමාජය වෙත ඉටු කිරීම පුරවැසියා සතු වගකීම වේ.
රජයට නියමිත බදු ගෙවීම, පවතින නීතියට ගරු කිරීම, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව ආරක්ෂා කිරීම, නීතිය හා සාමය ආරක්ෂා කිරීමට සහය වීම නීතිමය යුතුකම්වලට නිදසුන් ය. නීතිමය යුතුකම් ඉටු නොකිරීම දඬුවම් ලැබීමට හේතු වේ.
වැඩිහිටියන්ට ගරු කිරීම, සමාජ සිරිත් විරිත් පිළිපැදීම සදාචාරාත්මක යුතුකම්වලට නිදසුන් ය. සදාචාරාත්මක යුතුකම් ඉටු කිරීමේ විනිශ්චයකරුවා බවට පත් වන්නේ පුද්ගලයාගේ හෘද සාක්ෂියයි.
පුද්ගලයා සෑම අයිතිවාසිකමක් ම භුක්ති විඳිය යුත්තේ පොදු සමාජ අභිවෘද්ධියට හානියක් නොවන අයුරිනි. රැකියාවක් කිරීමට පුද්ගලයාට අයිතියක් තිබේ. රැකියාවට අදාළ සේවාවන් කැපවීමෙන් යුතු ව සමාජ සංවර්ධනයට හේතුවන ලෙස ඉටු කිරීම පුද්ගලයාගේ වගකීම වේ.
පුරවැසි යුතුකම් පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබා ගැනීම සඳහා ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජයේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ (1978) සඳහන් පහත දැක්වෙන කොටස අධ්යයනය කරන්න.
28 වන ව්යවස්ථාව: අයිතිවාසිකම් සහ නන්වැදෑරුම් නිදහස ක්රියාත්මක වීමත්, භුක්ති විඳීමත් යුතුකම් හා බැඳීම් ඉටු කිරීමෙන් වෙන් ව පැවතිය නොහැක්කේ ය.
එහෙයින්,
පුරවැසියාගේ වගකීම් මෙන්ම, රාජ්යයෙන් පුරවැසියා කෙරෙහි ඉටු විය යුතු වගකීම් සමුදායක් ද වේ. බොහෝ රාජ්යයන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවලට මෙම රාජ්ය ප්රතිපත්ති අඩංගු කර තිබේ. එබැවින් ආණ්ඩුව තම පාලන කටයුතු පවත්වා ගෙන යාමේ දී ජන සමාජයට ඉටු විය යුතු වගකීම් මෙමඟින් පැහැදිලි කර ඇත.
රාජ්යයේ වගකීම්වලට නිදසුන් කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
නිදහස් හා සාධාරණ මැතිවරණයක පැවතිය යුතු අංග ලක්ෂණ පිළිබඳ මීට පෙර "ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක අංග ලක්ෂණ" යටතේ අධ්යයනය කිරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය යටතේ පාලකයන් තෝරා ගනු ලබන්නේ සර්වජන ඡන්ද බලය පදනම් කර ගෙන පැවැත්වෙන මැතිවරණ මගින් ය. ඡන්දදායකයාට බලපෑමකින් තොර ව තම දේශපාලන මතය මැතිවරණයක දී ප්රකාශ කිරීමට ඉඩ සැලසීම අත්යවශ්ය වේ. එය නිදහස් මැතිවරණයක මූලික ලක්ෂණයකි.
සාධාරණ මැතිවරණයක් යනුවෙන් අදහස් කරනු ලබන්නේ දූෂණ වංචාවලින් තොර ව මැතිවරණයට මුහුණ දෙන සියලු ම දේශපාලන කණ්ඩායම්වලට සමාන පදනමකින් මැතිවරණ කටයුතුවලට සහභාගි වීමට සුදුසු වාතාවරණය සලසා දීමයි.
මැතිවරණ පැවැත්වීම පමණක් ප්රජාතන්ත්රවාදයේ පැවැත්මට ප්රමාණවත් නොවන අතර, ඒවා නිදහස් හා සාධාරණ මැතිවරණ විය යුතු ය.
නිදහස් හා සාධාරණ මැතිවරණයක් මඟින් පාලකයන් බලයට පත් වීම, මහජන සහයෝගය, විශ්වාසය සහ පිළිගැනීම පාලකයන් වෙත හිමි වීමට හේතු වේ. මෙම තත්ත්වය ආණ්ඩුවක සුජාතභාවය ලෙස ද සැලකේ.
පුරවැසියන්ගේ බාහිර චර්යාව පාලනය කිරීම සඳහා රාජ්ය මගින් පනවනු ලබන රීති සමුදාය නීති යනුවෙන් සරල ව හැඳින්වීමට පිළිවන. මෙම නීතිවලට පාලක, පාලිත දෙපක්ෂය ම යටත් වීම, අවනත වීම, ගරු කිරීම කළ යුතු අතර නීති අබිබවා යාම නොකළ යුතු ය. රටක සියල්ලන්ට ම ඉහළින් නීතිය පවතින අතර නීතියේ රැකවරණය සැමට සම ව ලැබිය යුතු ය. ආණ්ඩුවට තම කටයුතු බාධාවකින් තොර ව පවත්වා ගෙන යාමට නීතිය උපකාරී වන අතර, පුරවැසියන් තුළ ආණ්ඩුව කෙරෙහි පවතින විශ්වාසය තහවුරු වීමට ද එය හේතු වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදය ගොඩ නැඟීමේ ප්රධාන කුලුනක් ලෙස අධිකරණය සැලකෙන අතර, මෙම ආයතනය කිසිදු බලපෑමකින් තොර ව පවත්වා ගෙන යාම ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක සාර්ථකත්වයට අත්යවශ්ය වේ. පවත්නා නීතියට අනුව අපක්ෂපාතී තීන්දු ලබා දීම සඳහා අධිකරණය කිසිවෙකුටත් බලපෑම් කළ නොහැකි ස්වාධීන ආයතනයක් ලෙස පැවතිය යුතු ය.
එවිට රටේ සියලු පුරවැසියන්ට පවත්නා නීතියට අනුව යුක්තිය හා සාධාරණත්වය ඉටු කිරීමට හැකියාව ලැබේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදී රාජ්යයන්හි ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මගින් අධිකරණයේ ස්වාධීනතාව සුරැකීම සඳහා විධිවිධාන සලසනු ලබයි. ස්වාධීන, අපක්ෂපාති අධිකරණයක පැවැත්ම, යුක්තිය හා සාධාරණත්වය අගයන නීතිගරුක සමාජයක් ගොඩනැගීමට මහෝපකාරී වේ.
මැතිවරණයක දී මහජනතාවට හිතකර ආණ්ඩුවක් බලයට පත් කර ගැනීම ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක සාර්ථකත්වයට බෙහෙවින් හේතු වේ. මෙම ක්රියාවලියේ වැදගත් ම කාර්යභාරය පැවරෙන්නේ ඡන්දදායකයාට ය.
මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වන විවිධ දේශපාලන පක්ෂ හා කණ්ඩායම් විසින් තම ප්රතිපත්ති ජනතාව වෙත ඉදිරිපත් කරනු ලබයි. එම ප්රතිපත්ති ප්රකාශන සැලකිල්ලට ගෙන තම මතය නිවැරැදි ව ප්රකාශ කිරීමට ප්රමාණවත් දේශපාලන අවබෝධයක් ඡන්දදායකයන් තුළ පැවතිය යුතු ය.
එමෙන් ම සමාජයේ ආදර්ශවත් චරිත ලෙස කැපී පෙනෙන අපේක්ෂකයන් තෝරා පත් කර ගැනීම කෙරෙහි ද කැපවීමෙන් ජාතිය ගොඩ නැඟීම සඳහා කටයුතු කරන උදාර නායකයින් තෝරා පත් කර ගැනීමට ද ඡන්දදායකයාගේ අවධානය යොමු විය යුතු ය.
වැරදි ක්රියාවන්හි නිරත වන දේශපාලකයන් මැතිවරණයක දී නැවත බලයට පැමිණීම වැළැක්වීමට ද බුද්ධිමත් ඡන්දදායකයාට හැකි වේ. ඒ අනුව රටේ යහපාලනයක් ගොඩනැඟීම සඳහා දායකත්වය ලබා දීමට බුද්ධිමත් ඡන්දදායකයාට හැකියාව ලැබේ.
රටක බුද්ධිමත්, දේශපාලන අවබෝධයකින් යුතු ජනතාවක් සිටීම සාමකාමී දේශපාලන වාතාවරණයක් ගොඩ නැඟීමටත්, වංචා දූෂණ ආදියෙන් තොර සමාජයක පැවැත්මටත් බෙහෙවින් හේතු වේ
යහපත් ආර්ථික මට්ටමක් පැවතීම
මූලික මිනිස් අවශ්යතා ප්රශස්ත මට්ටමින් ඉටු වීම ප්රජාතන්ත්රවාදයේ ශක්තිමත් පැවැත්ම කෙරෙහි බලපාන ප්රධාන සාධකයකි. ආහාර, ඇඳුම්, නිවාස, අධ්යාපනය, සෞඛ්ය හා පොදු සේවා ආදිය ප්රමාණවත් ව භුක්ති විඳීමට ලැබීම ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක පැවැත්මට ආධාර වේ.
නිදහස, අයිතිවාසිකම්, සමානාත්මතාව වැනි ගුණාංගවල පැවැත්ම රඳා පවතින්නේ ද යහපත් ආර්ථික මට්ටමක් මත ය. මේ නිසා ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය යටතේ බොහෝ විට මෙම අවශ්යතා සපුරාලීම සඳහා සමාජ සුබසාධන කටයුතු ද ක්රියාත්මක කරනු ලබයි.
“ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක අංග ලක්ෂණ” යටතේ ජන මාධ්ය මගින් ඉටු වන කාර්යභාරය පිළිබඳ අධ්යයනය කිරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.
තොරතුරු දැන ගැනීමේ අයිතිය ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක අත්යවශ්ය සාධකයක් බැවින් එය තහවුරු කිරීමේ වගකීම ජනමාධ්ය වෙත පැවරේ. එබැවින් ජනතාව වෙත තොරතුරු ඉදිරිපත් කිරීමේ දී ජනමාධ්යයන්ට නිදහස් හා අපක්ෂපාතී ව කටයුතු කිරීමේ වාතාවරණයක් පැවතීම ප්රජාතන්ත්රවාදයේ සාර්ථකත්වයට හේතු වේ. එමෙන් ම අපක්ෂපාතී ව තොරතුරු සැපයීමටත්, සත්ය තොරතුරු වගකීමෙන් යුතු ව සැපයීමත් මාධ්ය සතු යුතුකම හා වගකීම වේ. එසේ කටයුතු කිරීමෙන් නිවැරදි ව ජන මතය ගොඩනැගීමට මාධ්යයට හැකියාව ලැබේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදී ගුණාංග ජන සමාජය තුළ ස්ථාපිත වීම ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයේ සාර්ථකත්වයට හේතු වේ. ප්රජාතන්ත්රවාදී පුරවැසියකු සතු විය යුතු වැදගත් ගුණාංග කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
මේ අනුව ජන සමාජයේ ප්රධාන ආයතන වන පවුල, පාසල, උසස් අධ්යාපන ආයතන, රැකියා ස්ථාන ආදී සෑම ආයතනයක ම කටයුතු පවත්වා ගෙන යාමේ දී එම ආයතනවල සාමාජිකයන් ප්රජාතන්ත්රවාදී ගුණාංග අගය කරමින් කටයුතු කිරීම වැදගත් වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදය පුද්ගලයාගේ නිදහස, අයිතිවාසිකම්, සමානාත්මතාව වැනි මූලික සංකල්ප (Concepts) මත ගොඩනැඟුණු පාලන ක්රමයකි. ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමය තුළ භේද නොසලකා සැමට සමාන ව අයිතිවාසිකම් හිමි වේ. එමෙන් ම කිසිවෙකු වෙනස්කමකට භාජනය නොවේ. එවන් වාතාවරණයක් ගොඩනැඟීමට සුදුසු යාන්ත්රණයක් ද ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනය තුළ ස්ථාපිත කිරීමට විධිවිධාන සලසා තිබේ. එයට එක් නිදසුනක් ලෙස ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමයක් පවතින රටවල ආණ්ඩුක්රම ව්යස්ථාවක් පැවතීමත් ඊට අනුව කටයුතු කිරීමත් දැක්විය හැකි ය.
සමාන අයිතිවාසිකම් හිමි වීම සමාජ ඒකාබද්ධතාව ගොඩනැගීමටත්, සමාජ ගැටුම් අවම වීමටත්, පුද්ගල සංවර්ධනය ඇති කිරීමටත් මූලික වශයෙන් හේතු වේ. මේ අනුව සමාන අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳීමට අවස්ථාව සලසා දීම පොදුවේ සමස්ත සමාජයේ ම සංවර්ධනයට දායක වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක් පවතින රටක පුරවැසියන්ට තම හැකියා සහ දක්ෂතා උපරිම මට්ටමට සංවර්ධනය කර ගැනීමට ඉඩ ප්රස්තා සපයනු ලබයි. පුද්ගලයකුට තම බුද්ධිමය හැකියා මෙන් ම විවිධ කුසලතා සංවර්ධනය කර ගැනීමට ද ඉඩ සැලසේ. මේ සම්බන්ධයෙන් සීමා හෝ බාධා පැනවීමක් කිසිවිටෙකත් සිදු නොවේ.
අධ්යාපනය, වෘත්තීය පුහුණුව සඳහා අවස්ථා ලබා දීම මෙන් ම පුද්ගලයන් සතු විශේෂ හැකියා හඳුනාගෙන ඒවා සංවර්ධනය කර ගැනීමට ද අවස්ථාව සලසා දෙනු ලබයි. නිදහස හා අයිතිවාසිකම්, සමානාත්මතාව පදනම් කර ගනිමින් භුක්ති විඳීමට අවස්ථාව ලැබීම පුද්ගල හැකියා සහ දක්ෂතා සංවර්ධනයට විශාල පිටිවහලක් වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක විශේෂ ලක්ෂණය වන්නේ ජනතාවට පාලනයට සහභාගි වීමට ඇති දේශපාලන අයිතියයි. සෘජු ව ම පාලනයට සහභාගි වීමට නොහැකි බැවින් නියෝජිතයන් මඟින් පාලනයට සහභාගි වීමට අවස්ථාව ලැබේ. ඒ අනුව සර්වජන ඡන්ද බලය මගින් පාලකයන් තෝරා පත් කර ගනු ලබන්නේ ඡන්ද දායකයන් විසින් ය. මැතිවරණ ක්රියාකාරකම්වලට සහභාගි වීමට පුරවැසියන්ට අවස්ථාව ලැබේ. මැතිවරණයක දී ඡන්ද අපේක්ෂකයකු ලෙස ඉදිරිපත් වීමට හැකි ය. එමෙන් ම මැතිවරණයක දී බලයට පත් වන ආණ්ඩුවේ ක්රියාකාරිත්වය පිළිබඳ විමසිලිමත් ව සිටිමින් ඒ පිළිබඳ තම අදහස් දැක්වීමට ද පුරවැසියන්ට අයිතිය තිබේ.
ආහාර, නිවාස, අධ්යාපනය, සෞඛ්යය, රැකීරක්ෂා සහ වෙනත් පොදු පහසුකම් ආදිය මානව සංවර්ධනයට බලපාන සාධකවලට නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වයේ ගුණාත්මක සංවර්ධනයක් ඇති කිරීමට මෙම සාධක හේතු වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදය ක්රියාත්මක වීමේ දී විවිධ දේශපාලන පක්ෂ බලය ලබා ගැනීමේ තරගයක යෙදී සිටී. බලය ලබා ගැනීමේ තරගයේ දී මහජනතාව වෙත ඉදිරිපත් කෙරෙන ප්රතිපත්ති ප්රකාශනවල ප්රමුඛතාව බොහෝ විට ලැබෙන්නේ මහජන සුබසාධනයට අදාළ ප්රතිපත්තිවලට ය.
එමෙන් ම මෙම පහසුකම් සැපයීම කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් කටයුතු කිරීම ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක දක්නට ලැබෙන විශේෂ ලක්ෂණයකි. ප්රජාතන්ත්රවාදයේ වර්ධනයත් සමඟ රාජ්ය සුබසාධන ආයතනයක් බවට පරිවර්තනය වීම 20 වන සියවසේ මුල් දශක කිහිපය තුළ ආරම්භ විය.
මේ අනුව ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක් පවතින රටවල අධ්යාපනය, සෞඛ්ය වැනි සේවා නොමිලයේ සපයන අවස්ථා ද ඇත. ශ්රී ලංකාව ඊට නිදසුනක් ලෙස දැක්විය හැකි ය.
වත්මන් බොහෝ ජන සමාජ බහු සංස්කෘතික ජන සමාජ වේ. ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක පුරවැසියෝ සියලු දෙනා ම පාලනයේ කොටස්කරුවෝ වෙති.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක් තුළ ක්රියාත්මක වන පහත දැක්වෙන ලක්ෂණ සාමකාමී ජන සමාජයක් ගොඩ නැඟීමට හේතු වේ.
ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලන ක්රමයේ වර්ධනයත් සමඟ රාජ්යය සුබසාධන ආයතනයක් බවට පරිවර්තනය වීම 20 වන සියවසේ මුල් දශක කිහිපයේ සිට ආරම්භ විය. එහි ප්රතිඵලයක් වශයෙන් පුරවැසියන්ගේ ජීවන තත්ත්වයේ ගුණාත්මකභාවයට දායක වන සමාජ සුබසාධන කටයුතු කෙරෙහි විශේෂ අවධානය යොමු කරමින් කටයුතු කිරීම ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක වැදගත් ලක්ෂණයක් බවට පත් වී තිබේ.
අධ්යාපනය, සෞඛ්ය, නිවාස, ප්රවාහනය, සමාජ ආරක්ෂණ ක්රම, දිළිඳු සහන වැඩසටහන්, වැඩිහිටියන් සඳහා රැකවරණ වැඩසටහන් ආදිය ආණ්ඩුවේ මැදිහත් වීමෙන් පවත්වාගෙන යාම ඊට නිදසුන් ලෙස දැක්වීමට හැකි ය.