අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
පෘථිවියේ මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 29%ක් ගොඩබිම් වේ. එම ගොඩබිම් මහාද්වීප (Continents) හා දූපත් (Islands) ලෙස පිහිටා ඇත. සාගර ජල තලයෙන් ඉහළට නැගුණු විශාල භූමි ස්කන්ධ මහාද්වීප නම් වේ. එවැනි මහාද්වීප හතකි. එම මහාද්වීපවල විශාලත්වය පිළිබඳ තොරතුරු 2.1 වගුවෙහි දැක්වේ.
මහාද්වීපවල විශාලත්වය
| මහාද්වීපය | විශාලත්වය (km2) | මුළු ගොඩබිම් ප්රමාණයෙන් ප්රතිශතය (%) |
|---|---|---|
| ආසියා මහාද්වීපය | 43,820,000 | 29.5% |
| අප්රිකා මහාද්වීපය | 30,370,000 | 20.4% |
| උතුරු ඇමරිකා මහාද්වීපය | 24,490,000 | 16.4% |
| දකුණු ඇමරිකා මහාද්වීපය | 17,840,000 | 12.0% |
| ඇන්ටාක්ටික් මහාද්වීපය | 13,720,000 | 9.2% |
| යුරෝපා මහාද්වීපය | 10,180,000 | 6.7% |
| ඕස්ට්රේලියා මහාද්වීපය | 9,085,000 | 5.8% |
මහාද්වීපික මායිමේ (Continental margin) සිට සාගරය දෙසට පැතිරී ගිය නොගැඹුරු මුහුදු තීරය, මහාද්වීපික තටකය (Continental shelf) නම් වේ. සෑම මහාද්වීපික මායිමක ම මහාද්වීපික තටක දක්නට නැත. මහාද්වීපික තටකය කෙළවර එකවර ම සාගරයට බෑවුම් වන අතර එය මහාද්වීපික බෑවුම (Continental slope) නමින් හැඳින්වේ.
දූපත් යනු ජලයෙන් වට වූ විවිධ හැඩයෙන් යුත් කුඩා ගොඩබිම් ය. බොහෝ දූපත් මහාද්වීපවලට ආසන්න ව මහාද්වීපික තටක තුළ පිහිටා ඇත.
සාගර මධ්ය ප්රදේශවල ද දූපත් පිහිටා ඇති බව ලෝක සිතියමක් හෝ ආදර්ශ ගෝලය නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් ඔබට දැකගත හැකි වනු ඇත. ගැඹුරු සාගරයේ ගිනිකඳු (Volcanoes) ක්රියාකාරිත්වය මගින් ඇති වූ හවායි, අයිස්ලන්තය වැනි දූපත් ඒවට නිදසුන් වේ.
පෘථිවි ගෝලය මත ව්යාප්ත ව ඇති කරදිය පිරුණු විශාල ජල ප්රදේශ සාගර යනුවෙන් හැඳින්වේ. පෘථිවි තලයෙන් 71%ක් මහා සාගරයෙන් වැසී ඇත. එවැනි සාගර පහක් තිබේ. එම සාගර, විශාලත්වය අනුව 2.2 වගුවෙහි දැක්වේ. ඇතැම් සාගරවල ඉතා ගැඹුරු සාගරික අගාධ (Oceanic trenches) පිහිටා ඇත. මරියානා අගාධය (ගැඹුර 11035m), මින්ඩනාඕ අගාධය (ගැඹුර 10497m) නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. මෙම අගාධ බොහොමයක් පැසිෆික් සාගරයේ පිහිටා තිබේ.
ගොඩබිම්වලින් සම්පූර්ණයෙන් ම හෝ අර්ධ වශයෙන් වට වූ හෝ සාගරවලට සම්බන්ධ වූ කරදිය ප්රදේශ, මුහුදු (Seas) නමින් හැඳින්වේ. නිදසුන් :
විවිධ බෑවුම්වලින් සහ ඉහළ උන්නතාංශයකින් යුක්ත එක දිගට විහිදෙන භූ රූප, කඳුවැටි නම් වේ.
කඳුවැටි ගණනාවක් විශාල ප්රදේශයක පැතිරී ඇති විට එය කඳු පද්ධතියක් ලෙස හැඳින්වේ.
හිමාලයා, රොකී, අන්දීස් විශාල කඳු පද්ධතිවලට නිදසුන් ය.
ලෝකයේ විශාලතම කඳුවැටි කිහිපයක් සිතියමෙහි දැක්වේ. 
කඳුකර ප්රදේශයක පිහිටි උස් සම භූමි ප්රදේශ සානු නම් වේ.
හිමාලයා කඳු පන්තියේ ඇති ටිබෙට් සානුව මුහුදු මට්ටමේ සිට වඩාත් උසින් පිහිටා ඇත.
පාමීර් සානුව, මොංගෝලියානු සානුව, ඩෙකෑන් සානුව, අරාබි සානුව යනාදිය ලෝකයේ පිහිටි වෙනත් විශාල සානුවලට නිදසුන් වේ.
ශ්රී ලංකාවේ ද කුඩා සානු දක්නට ලැබේ.
වැලිමඩ සානුව, මහවල තැන්න, කොස්ලන්ද, හැටන් සානුව නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය.
ලෝකයේ පිහිටා ඇති සානු කිහිපයක් සිතියමෙහි දැක්වේ. 
තැනිතලා (Plain)
උන්නතාංශය අඩු විශාල ප්රදේශයක පැතිරී ඇති සමතල බිම් තැනිතලා යනුවෙන් හැඳින්වේ. මහා සයිබීරියානු තැනිතලාව, උතුරු ඇමරිකානු තැනිතලාව, ඕස්ට්රේලියාවේ නල්ලබාර් තැන්න නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. (2.3 සිතියම බලන්න.) ඇතැම් විට එම තැනිතලා, මද රැළිගැන්මක් සහිත ය. උස් කඳුකර ප්රදේශවලට වඩා තැනිතලා බිම් විවිධ මානුෂ කටයුතු සඳහා යොදාගෙන ඇත. පිහිටීම හෝ නිර්මාණය වී ඇති ආකාරය අනුව විශේෂිත නම්වලින් හැඳින්වෙන තැනි බිම් ද දක්නට ලැබේ. වෙරළබඩ තැන්න (Coastal plain), ග්ලැසියර් තැන්න (Glacier plain), ගංගා තැන්න (River plain), දියළු තැන්න (Alluvial plain) ඒවාට නිදසුන් වේ.
ගංඟා (Rivers)
වර්ෂය පුරා අඛණ්ඩ ව පැහැදිලි නිම්නයක් ඔස්සේ මුහුදකට, විලකට, ද්රෝණියකට (Basin) හෝ වගුරකට (Swamp) ගලා බසින ජල ධාරාවක් (Water course) ගංගාව නමින් හැඳින්වේ. උස් ප්රදේශයකින් ආරම්භ වන ගංගාව භූමියේ බෑවුමට අනුගත ව ගලා බසියි. ලෝකයේ ප්රධාන ගංගා කිහිපයක් 2.4 සිතියමෙහි දැක්වේ. ගංගාවක ආරම්භය විවිධ වේ. ඇතැම් ගංගා කඳුකර ප්රදේශයකින් ආරම්භ වන අතර තවත් ගංගාවක් උල්පතකින් හෝ විලකින් ආරම්භ විය හැකි ය.
නිදසුන් -
විල් (Lakes)
ගොඩබිම පිහිටි ජලය පිරි ආවාට (Crater) ‘විල්’ නමින් හැඳින්වේ. ලෝකයේ සෑම මහාද්වීපයක ම වාගේ විල් දක්නට ඇත. ආසියාවේ බයිකල් විල, උතුරු ඇමරිකාවේ පංචමහා විල්, ඕස්ට්රේලියාවේ අයර් විල, යුරෝපයේ ලැඩෝගා විල, දකුණු ඇමරිකාවේ ටිටිකාකා විල, අප්රිකාවේ වික්ටෝරියා විල නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. ඇතැම් විල් කරදියෙන් යුතු විශාල ජලාශ වන අතර ඒවා අභ්යන්තර මුහුදු ලෙස සැලකේ. සුපීරියර් විල ලෝකයේ විශාලතම විල යි. ටිටිකාකා විල ලෝකයේ උස ම ස්ථානයක පිහිටි විල වේ. ලෝකයේ පිහිටි විල් කිහිපයක් සිතියමෙන් දැක්වේ.
දීර්ඝ කාලයක් තුළ පවත්නා වායුගෝලීය සාමාන්ය තත්ත්වය දේශගුණය (Climate) නම් වේ. මෙම සාමාන්ය තත්ත්වය පිළිබඳ පැහැදිලි අදහසක් ලබාගැනීම සඳහා අවම වශයෙන් වසර 30ක හෝ 35ක කාලයක් තුළ කාලගුණ දත්ත අධ්යයනය කළ යුතු ය.
දීර්ඝ කාලයක් තුළ එක් එක් භූගෝලීය ප්රදේශයන්හි පවතින දේශගුණ තත්ත්වයන් අනුව ලෝකයේ විවිධ දේශගුණ වර්ග හඳුනාගෙන තිබේ. දේශගුණ වර්ගයක් තීරණය වීම කෙරෙහි එම ප්රදේශයේ උෂ්ණත්වය, වර්ෂාපතනය, වර්ෂාපතනය ලැබෙන ක්රම, වර්ෂාපතනය ලැබෙන කාල සීමාව වැනි සාධක ද වැදගත් වේ.
ලෝකයේ දේශගුණ ව්යාප්තිය පිළිබඳ ව මුල් ම අදහසක් ඉදිරිපත් කරනු ලැබුවේ ක්රි.පූ.384 දී පමණ ග්රීක ජාතික දාර්ශනිකයකු වන ඇරිස්ටෝටල් විසිනි. ඔහු පෘථිවිය පුළුල් දේශගුණ කලාප තුනකට බෙදා දැක්වීය. මේ සඳහා මූලික ව ම පදනම් කරගෙන ඇත්තේ ලෝකයේ අක්ෂාංශීය වශයෙන් වෙනස් වන උෂ්ණත්ව ව්යාප්තිය යි. පසුකාලීන ව ඔස්ටින් මිලර්, තෝන්ත්වේට්, කෙපන් වැනි අය ලෝක මට්ටමින් පුළුල් දේශගුණ වර්ගීකරණ (Climatic classification) ඉදිරිපත් කර ඇත. ප්රධාන දේශගුණ කලාප තුළ දක්නට ලැබෙන විශේෂ දේශගුණ ලක්ෂණ පදනම් කරගෙන උප දේශගුණ වර්ග නම් කර තිබේ.
ලෝකයේ අක්ෂාංශීය උෂ්ණත්ව ව්යාප්තිය පදනම් කරගත් ප්රධාන දේශගුණ කලාප තුන පිළිබඳ ව පමණක් මෙහි දී අවධානය යොමු කෙරේ.
කර්කටක නිවර්තනයත් (උතුරු අක්ෂාංශ) මකර නිවර්තනයත් (දකුණු අක්ෂාංශ) අතර කලාපය නිවර්තන කලාපය ලෙස හැඳින්වේ. මෙම කලාපය සාමාන්යයෙන් පෘථිවියේ උෂ්ණත්වය අධිකතම කලාපය වන අතර අවුරුද්ද මු`ඵල්ලේ ම ඉතා ඉහළ උෂ්ණත්වයක් පවතී (180C ට වැඩි). ශීත සෘතුවක් නැත. මේ නිසා උෂ්ණ දේශගුණික තත්ත්වයන් දක්නට ඇත.
මෙම කලාපයේ බොහෝ ප්රදේශවල අවුරුද්ද පුරා පැතිරුණ අධික වර්ෂාපතනයක් දක්නට ලැබේ. ඇමර්සන්, කොංගෝ වැනි විශාල වනාන්තර ප්රදේශයන් ද සහරා, අරාබි, තාර්, මහා ඕස්ට්රේලියන් වැනි කාන්තාර ප්රදේශයන් ද විශාල තෘණ භූමි ප්රදේශ ද මෙම කලාපය තුළ ව්යාප්ත ව පවතී. ඊට හේතුව මෙම කලාපයට ලැබෙන වර්ෂාපතනයේ විවිධත්වය යි. මෙම කලාපයේ ඇති විශේෂිත දේශගුණ වර්ගයක් ලෙස මෝසම් දේශගුණය දැක්විය හැකි ය.
කර්කටක නිවර්තනයේ (උතුරු අක්ෂාංශ) සිට ආක්ටික් වෘත්තය (උතුරු අක්ෂාංශ) දක්වා කලාපයත් මකර නිවර්තනයේ (දකුණු අක්ෂාංශ) සිට ඇන්ටාක්ටික් වෘත්තය (දකුණු අක්ෂාංශ) දක්වා කලාපයත් සෞම්ය කලාපය වේ. නිවර්තන කලාපයට වඩා සාමාන්ය උෂ්ණත්වය අඩු ය. ඍතු භේදය නිසා උෂ්ණත්වය අඩු වැඩි වේ. පැහැදිලි උණුසුම් ඍතුවක් සහ වර්ෂාපතනය සහිත ශීත ඍතුවක් මෙම කලාපයේ දක්නට ලැබේ. මෙම කලාපයේ දක්නට ඇති විශේෂිත දේශගුණික ලක්ෂණයක් ලෙස මධ්යධරණී දේශගුණය හැඳින්විය හැකි ය.
ආක්ටික් වෘත්තයේ (උතුරු අක්ෂාංශ) සිට උත්තරධ්රැවය දක්වාත් ඇන්ටාක්ටික් වෘත්තයේ (දකුණු අක්ෂාංශ) සිට දක්ෂිණධ්රැවය දක්වාත් විහිදෙන ධ්රැවාසන්න ප්රදේශවල ශීත දේශගුණය දක්නට ලැබේ. මෙම කලාපය තුළ වාර්ෂික වර්ෂාපතනය 250mm -300mm අතර ඉතා පහළ මට්ටමක පවතී. තුහීන (Frost) හා හිමපතනය (Snowfall) ශීත කලාපයේ ප්රධාන ලක්ෂණය වේ. තුන්ද්රා දේශගුණය මෙම කලාපයේ ඇති විශේෂිත දේශගුණයකි.
