අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
පෘථිවියේ අන්තර්ගත තොරතුරු පරිමාණානුකූල ව පැතලි තලයක් මත නිරූපණය කර ඇති විශ්ව ප්රකාශන මාධ්යය සිතියම ලෙස හැඳින්විය හැකිය. භූගෝල විද්යාත්මක දත්ත හා තොරතුරු ඉදිරිපත් කිරීමේ දී භාවිත කරන ක්රම ශිල්ප අතර සිතියම්වලට හිමිවන්නේ ප්රමුඛස්ථානයකි. එබැවින් සිතියම් භාවිතය, සිතියම් නිර්මාණය හා සිතියම්වලින් ඇති ප්රයෝජන පිළිබඳ ව දැනුවත් වීම වැදගත් වේ.
විවිධ කාර්යයන් සඳහා සිතියම් භාවිතය ඉතා ඈත අතීතයේ සිට ම සිදු විය. දැනට අවුරුදු 5000කට පමණ පෙර දී මෙසපොතේමියානු ජාතිකයකු විසින් තමා ජීවත් වූ ප්රදේශයේ පිහිටීම දැක්වීම සඳහා මැටි පුවරුවක අඳින ලද සිතියම දැනට සොයා ගෙන ඇති පැරණි ම සිතියම ලෙස සැලකේ. එවැනි යුගවල දී පවා තමන්ගේ පරිසරයේ ඇතැම් ලක්ෂණ සැලැස්මකට නැගීමට මිනිසා උනන්දු වී ඇත. එසේ ආරම්භ වූ සිතියම්කරණය වර්තමානය දක්වා විකාශනය වෙමින් දියුණු විද්යාවක් බවට පත් වී තිබේ.
භූ තලය මත ඇති භෞතික හා සංස්කෘතික තොරතුරු, පෘථිවි අභ්යන්තර තොරතුරු, ග්රහලෝක සහ තාරකා පිළිබඳ තොරතුරු මෙන් ම මිනිසා විසින් පෘථිවිය මතුපිට මනඃකල්පිත ව ගොඩනාගෙන ඇති පරිපාලන මායිම්, අක්ෂාංශ හා දේශාංශ යනාදිය ද සිතියම් මගින් නිරූපණය කෙරේ.
සිතියම් වර්ග දෙකකි.
තේමා සිතියමක් එක් විශේෂී කරුණක් දැක්වීම සඳහා පමණක් නිර්මාණය කර ඇත. සිතියමේ නිරූපිත තොරතුරු අනුව සිතියමට අදාළ මාතෘකාව දක්වා තිබේ. සිතියම් යටතේ එවැනි තේමා සිතියම් කිහිපයක් දැක්වේ.
භූ ලක්ෂණ සිතියමක් යනු භෞතික හා සංස්කෘතික ලක්ෂණ ඇතුළත් වන සේ සකස් කරන ලද සිතියමකි.
ඒ අනුව භූ ලක්ෂණ සිතියමක භූ විෂමතාව (Relief), ජලවහනය (Drainage), ස්වාභාවික වෘක්ෂලතා (Natural Vegetation), ජනාවාස (Settlements), කෘෂිකාර්මික භෝග වර්ග, නගර, මංමාවත්, දුම්රිය මාර්ග, පරිපාලන මායිම් (Administrative Boundaries), ජාලක වටිනාකම් (Grids), අක්ෂාංශ දේශාංශ (Latitudes Longitudes) යනාදී විවිධ ලක්ෂණ ඇතුළත් වේ.
විවිධ පරිමාණයේ සිතියම් අතර 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියම විශේෂ තැනක් ගනී. එය මධ්යම පරිමාණයේ සිතියමක් ලෙස සාමාන්යයෙන් පිළිගැනේ. ශ්රී ලංකා මිනින්දෝරු දෙපාර්තමේන්තුව මගින් 1980 දශකයේ මුල්භාගයේ දී මෙටි්රක් මිනුම්වලින් යුත් ශ්රී ලංකා සිතියමක් සකස් කිරීම ආරම්භ කරන ලදි. මෙම සිතියමේ පරිමාණය 1:50 000 වූ අතර සමෝච්ච රේඛා අන්තරය 20 කි. භූමියේ මතුපිට කිලෝමීටරයක දුර මෙම සිතියමෙහි දැක්වෙන්නේ 2 සෙ.මී. කිනි.
ශ්රී ලංකාවේ වැඩි ම දිග පේදුරු තුඩුවේ සිට දෙවුන්දර තුඩුව දක්වා 432 කි.මී. කොළඹ සිට සංගමන් තුඩුව දක්වා උපරිම පළල 224 කි.මී.1:50 000 පරිමාණයට අනුව සිතියමේ දිග :432 කි.මී. * 2 = 864 සෙ.මී. ක් ද පළල :224 කි.මී. * 2 = 448 සෙ.මී. ක් ද වේ. මෙවැනි සිතියමක් පරිහරණය කිරීම අපහසු බැවින් පරිහරණයේ පහසුව සඳහා මෙම සිතියම කොටස් 92කට බෙදා මුද්රණය කර තිබේ.
සිතියම් මුහුණතේ අදාළ ප්රදේශයේ භෞතික සහ සංස්කෘතික ලක්ෂණ සිතියම් ගතකර තිබේ. මුහුණතේ අන්තර්ගත එම තොරතුරු කියවා තේරුම් ගැනීමට සෙසු පර්යන්ත තොරතුරු ආධාර වේ. භූ ලක්ෂණ සිතියමෙහි අන්තර්ගත මායිම් තීරුවේ අක්ෂාංශ හා දේශාංශ අගයන්, ජාත්යන්තර ඛණ්ඩාංක (International Coordinates) ලෙස ද ජාතික කොටු සැලැස්මට අනුව භාවිත වන ඛණ්ඩාංක අගයන් ද ගමනාන්ත හා ඒවාට සීමාවේ සිට ඇති දුර ද දක්වා තිබේ.
1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියමක අන්තර්ගත තොරතුරු පහත දැක්වෙන පරිදි බෙදා දැක්විය හැකි ය.
අක්ෂාංශ දේශාංශ අනුව, ශ්රී ලංකාවේ නිරපේක්ෂ පිහිටීම (Absolute Location) පහත පරිදි වේ:
1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියම්වල සැබෑ සීමාවේ නැගෙනහිර හා බටහිර මායිම් රේඛාවන්හි අක්ෂාංශ අගයන් ද උතුරු හා දකුණු මායිම් රේඛාවන්හි දේශාංශ අගයන් ද දක්වා ඇත.
1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියමේ කලා පහෙන් පහට අක්ෂාංශ හා දේශාංශ වටිනාකම් සටහන් කර ඇත.
අක්ෂාංශ හා දේශාංශවල අගයන් සිතියමේ සීමා මායිම් රේඛා දිගේ ද අක්ෂාංශ හා දේශාංශ ඡේදනය වන ස්ථාන, සිතියම තුළ ┼ සලකුණකින් ද දක්වා ඇත. කිසියම් ස්ථානයක නිරපේක්ෂ පිහිටීම සොයා ගැනීමට මෙම තොරතුරු උපකාරී වේ. ශ්රී ලංකාවේ යම් ස්ථානයක නිරපේක්ෂ පිහිටීම දැක්වීමේ දී උතුරු අක්ෂාංශ හා නැගෙනහිර දේශාංශවලින් එය සඳහන් කළ යුතු ය.
සිතියමක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා ප්රක්ෂේපණයක් (Projection) භාවිත කළ යුතු ය. ශ්රී ලංකා 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියම නිර්මාණය කිරීම සඳහා තීර්යක් මර්කේටර් ප්රක්ෂේපණය (Transverse Mercator Projection) පදනම් කරගෙන ඇත.
මෙට්රික් ජාලය සකස් කිරීමට පාද ලක්ෂ්යය (Base Point) ලෙස ශ්රී ලංකාව මධ්යයේ පිහිටි උස ම කඳු මුදුන වන පිදුරුතලාගල තෝරාගෙන තිබේ. පිදුරුතලාගල කඳු මුදුනේ සිට 200m බටහිරට ගොස් එතැන් සිට දකුණු දිශාවට අඳින ලද සිරස් රේඛාව සහ පිදුරුතලාගල කඳු මුදුනේ සිට 200m දකුණට ගොස් එතැන් සිට බටහිර දෙසට අඳින ලද තිරස් රේඛාව හමු වන ස්ථානය කොටුදැලේ ආරම්භක ලක්ෂ්යය (පදනම් මූලය) වේ. මෙය ඉන්දියන් සාගරයේ පිහිටා ඇත. මෙම 200m සීමාව, වර්තමානයේ දී 500m දක්වා වැඩි කර තිබේ. සිතියම් කියවන්නෙකුට මෙම අගයන් මීටර්වලින් කියවීමට ද පුළුවන.
පදනම් මූලයේ සිට ශ්රී ලංකාව ම ආවරණය වන පරිදි කිලෝමීටර් 25න් 25ට උතුරට ද කිලෝමීටර් 40න් 40ට නැගෙනහිරට ද විහිදෙන කොටු දැලක් නිර්මාණය කර ඇත. එයින් ශ්රී ලංකාවේ භූමි ප්රදේශය ආවරණය වන කොටු 92ක් තෝරාගෙන ඒ සඳහා 1:50 000 සිතියම් 92ක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒ සෑම සිතියම් කොටසක ම කිලෝමීටර් 5න් 5ට (සිතියමේ සෙන්ටිමීටර් 10න් 10ට) ජාතික (මෙට්රික්) ඛණ්ඩාංක ලකුණු කර තිබේ. භූ ලක්ෂණ සිතියමකින් නිරූපිත භූමියේ විශාලත්වය 100km2 කි.
නිදසුනක් ලෙස වව්නියාව, ජාතික (මෙට්රික්) ඛණ්ඩාංක කොටු දැලේ, ඞ ස්ථානය 385, 000m උතුරෙන් ද 185, 000m නැගෙනහිරින් ද පිහිටා තිබේ.
ජාතික (මෙට්රික්) ඛණ්ඩාංක අගය සඳහන් කිරීමේ දී සෑම සිතියම් කොටසක ම නිරිත කෙළවරේ ආරම්භක වටිනාකම පූර්ණ සංඛ්යාවක් ලෙස මීටර්වලින් දක්වා ඇත. සෙසු අංක, අවසාන අංක තුන රහිත ව ලියා ඇත.
නිදසුන්:
375000 mN උතුරට මීටර්
160000 mE නැගෙනහිරට මීටර්
සිතියමක අන්තර්ගත තොරතුරු නිවැරදිව තේරුම් ගැනීමට දිශාව උපකාරී වේ. සාමාන්යයෙන් සිතියමක ඊතලයක් මගින් උතුරු දිශාව දක්වා තිබේ. ඒ අනුව අනෙකුත් ප්රධාන දිශා හා අනු දිශා හඳුනාගත හැකි ය. 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියම්වල පර්යන්ත තොරතුරු දැක්වෙන පහළ වට තීරුවේ දිශාව දැක්වීම සඳහා විශේෂ සටහනක් ඇත.
තරු සලකුණකින් කෙළවර වන රේඛාවකින් දක්වා ඇති මෙය, භූගෝලීය උතුර නමින් ද හැඳින්වේ. ආදර්ශ ගෝලයේ උත්තරධ්රැවය (North Pole) පිහිටා ඇති දිශාව මෙමගින් පෙන්නුම් කෙරේ.
පෘථිවියේ චුම්භක ක්ෂේත්රය (Magnetic field) පදනම් කර ගත් උතුර, කාන්දම් උතුර නමින් හැඳින්වේ. එය ඊතල මුහුණත් භාගයක් සහිත රේඛාවකින් නිරූපණය කොට ඇත.
පූර්ණ ඊතලයක් සහිත සිරස් රේඛාවකින් දක්වා ඇති ජාල උතුර, සිතියම් ජාලය හෙවත් කොටු දැලේ උතුර යි. ජාල උතුර සහ සැබෑ උතුර අතර කෝණික පරතරයක් (declination) ඇත. සැබෑ උතුර හා ජාල උතුර අතර ඇති මෙම කෝණික පරතරයේ පිහිටීම පිදුරුතලාගල කඳුවැටියෙන් නැගෙනහිර ප්රදේශ පෙන්නුම් කරන සිතියම්වල වාමාර්තව ද බටහිර ප්රදේශ පෙන්නුම් කරන සිතියම්වල ජාල උතුරට දක්ෂිණාවර්තව ද දක්නට ලැබේ.
සිතියම නිවැරදිව කියවා තේරුම් ගැනීම සඳහා එය දිශාගත කිරීම අත්යවශ්ය වේ. ප්රදේශයේ දිශාවට ගැළපෙන පරිදි සිතියමේ දිශාව පිහිටුවා ගැනීම සිතියම් දිශාගත කිරීම යනුවෙන් හැඳින්වේ. එය ඉතාමත් නිවැරදිව කිරීමට නම් මාලිමාවක් (Compass) අවශ්ය වේ. මාලිමා යන්ත්රයක් නොමැති විට හිරු උදාවන දිශාව අනුව සැබෑ දිශාවන් හඳුනාගෙන දළ වශයෙන් සිතියම් දිශාගත කරගැනීමට පුළුවන.
සිතියමේ කිසියම් ස්ථාන දෙකක් අතර දුර හා භූමියේ එම ස්ථාන දෙක අතර ඇති සැබෑ දුර අතර අනුපාතය, පරිමාණය යි. සිතියමක් කියවීමේ දී පරිමාණය අත්යවශ්ය වේ. 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියමේ පරිමාණය ක්රම දෙකකට දක්වා ඇත.
පරිමාණය රේඛාවක් මත නිරූපණය කිරීම රේඛීය පරිමාණය යි. 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියම්වල පරිමාණය මගින් සිතියමේ එක් සෙන්ටිමීටරයකින් භූමියේ 50 000cm (0.5km) නිරූපණය වන බව දැක්වේ. මේ අනුව භූමියේ 1kmක් සිතියම මත 2cm කින් පෙන්නුම් කෙරේ.
රේඛීය පරිමාණය ඇඳීමේ දී,
සිතියමේ 2cmකින් භූමියේ 1kmක දුරක් පෙන්නුම් කෙරේ. ඒ අනුව සිතියමේ 10cmක් දිගට විහිදෙන මාර්ගයක සැබෑ දුර (10cm x 2) 5kmකි.
7cmක් දිග මාර්ගයක් 1:50 000 පරිමාණයට අනුව සිතියම්ගත කරන විට මාර්ගයේ දිග (7km x 2) 14cmක් වේ.
1:50 000 පරිමාණයට අනුව 2cm දිග 2cm පළල සමචතුරස්රයක වර්ග ප්රමාණය 4cm2 කි. 4cm2 කින් නිරූපිත භූමියේ සැබෑ විශාලත්වය වන්නේ 1km දිග, 1km පළල වූ භූමි ප්රදේශයකි. මෙහි වර්ග ප්රමාණය 1km2 කි.
මේ අනුව සිතියම් කොටසක වර්ග ප්රමාණය ඊට අදාළ භූමියෙහි වර්ග ප්රමාණය බවට පරිවර්තනය කිරීම සඳහා ඉතා සරල ක්රමයක් අනුගමනය කළ හැකි ය. ඉහත නිදසුනට අනුව 1:50 000 පරිමාණයට අඳින ලද 2cm x 2cm සිතියම් කොටසක වර්ග ප්රමාණය 4cm2 කි. එය 4න් බෙදූ විට ලැබෙන පිළිතුර 1 වේ. එම අගය සැබෑ භූමියෙහි අදාළ කොටසේ වර්ග ප්රමාණය යි. එසේ වුව ද මෙම අගය 1cm2 නොව 1km2 ලෙස සැලකිය යුතු ය. එසේ ම භූමි ප්රදේශයක වර්ග ප්රමාණය 4න් ගුණ කළ විට සිතියමක එම කොටසේ වර්ග ප්රමාණය ලැබේ. එය km2 නොව cm2 ලෙස සැලකිය යුතු ය.
සිතියමක, අදාළ ප්රදේශයේ ඇති භෞතික හා සංස්කෘතික තොරතුරු ඇතුළත් වේ. සිතියමක අඩංගු තොරතුරු කියවීම සඳහා සූචකයක් අවශ්ය ය. එ එ තොරතුරු දැක්වීමට යොදාගන්නා ලද සංකේත, සූචකයෙහි ඇතුළත් වේ. 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියම්වල ප්රධාන ශීර්ෂ අටක් යටතේ සූචකය සකස් කර තිබේ.
ඉහත තොරතුරුවලට අදාළ සංකේත හා වර්ණ 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියමේ වටතීරුවේ පහළ කොටසේ දක්වා තිබේ. විවිධ සංකේත සඳහා විවිධ වර්ණ භාවිත කෙරේ. නිදසුන් කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
සිතියම් අංකය
ශ්රී ලංකාව වෙනුවෙන් නිර්මාණය කර ඇති භූලක්ෂණ සිතියම්, 1 සිට 92 දක්වා අංකනය කොට තිබේ. එ ඒ සිතියමට අදාළ අංකය සිතියම් පත්රිකාවේ ඉහළ දකුණු කෙළවරේ සහ පහළ වම් කෙළවරේ මුද්රණය කර ඇත.
සිතියමේ නම (ශීර්ෂය)
සෑම 1:50 000 භූලක්ෂණ සිතියමකට ම නමක් ඇත. එය සිතියමක වටතීරුවේ ඉහළ කොටසේ මධ්යයෙහි මුද්රණය කොට තිබේ. සිතියම්ගත ප්රදේශයේ නගරයක හෝ ස්ථානයක නමක් මූලික කරගෙන සිතියමේ නම යොදා ඇත. නිදසුන් - සිතියම් අංකය 21 - වව්නියාව
මුද්රණ වර්ෂය
භූ ලක්ෂණ සිතියමක වටතීරුවේ පහළ කොටසේ මුද්රණ වර්ෂයත් සංශෝධිත වර්ෂයත් සටහන් කර ඇත.
යාබද සිතියම්
ඔබ අධ්යයනය කරන 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියමට යාබද සිතියම් පෙන්නුම් කරන සටහනක් පර්යන්ත තොරතුරු යටතේ වටතීරුවේ පහළ කොටසෙහි දක්වා තිබේ.
නිදසුන් :- වව්නියාව සිතියමට යාබද සිතියම් දැක්වීම
ඉහත සඳහන් කරුණු අනුව, 1:50 000 භූ ලක්ෂණ සිතියමක පර්යන්ත තොරතුරු, වටතීරුවේ ඉහළ, වටතීරුවේ පහළ සහ ඇතුළු මායිම් තීරුවේ දක්වා ඇත. ශ්රී ලංකාවේ කුමන හෝ ප්රදේශයක භූ ලක්ෂණ සිතියමක් අධ්යයනය කරන විට පර්යන්ත තොරතුරු මගින් එම ප්රදේශය පිළිබඳ ව නිවැරදි අවබෝධයක් ලබාගැනීමට පුළුවන. එබැවින් සිතියම බොහෝ කාර්යයන් සඳහා අත්යවශ්ය උපකරණයක් වී ඇත.