අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
ජෛව ලෝකයේ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ අතිවිශාල සංඛ්යාවක් ඇති බව ඔබ දන්නෙහි ය. එක් විශේෂයක ජීවීන් තවත් විශේෂයක ජීවීන්ගෙන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීම ඔවුන්ගේ බාහිර ලක්ෂණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පුළුවන. මෙම හැකියාව අපට ලැබෙන්නේ එක් එක් ජීවී විශේෂයට ආවේණික වූ ලක්ෂණ පිහිටා තිබීම නිසා ය. ආවේණික ලක්ෂණ යනු පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්රේෂණය වන ලක්ෂණයි.
එක් ජීවී විශේෂයකට පොදු වූ ආවේණික ලක්ෂණ තිබුණද එක් විශේෂයකට අයත් හැම ජීවියෙක් ම එක සමාන නොවේ. පහත දැක්වෙන නිදසුන් බලන්න.
දැන් අපි මිනිස් විශේෂයේ පවත්නා සුලභ ආවේණික ලක්ෂණ කිහිපයක් ගැන සොයා බලමු.
මිනිසුන් අතර බහුලව දක්නට ලැබෙන ආවේණික ලක්ෂණ කිහිපයක් පහත දැක්වෙන ඡායාරූප අධ්යයනයෙන් හඳුනා ගනිමු.
ඉහත ක්රියාකාරකමෙහි නිරීක්ෂණ අනුව පිය පාර්ශ්වයේ මෙන් ම මව් පාර්ශ්වයේ ලක්ෂණ බොහොමයක් පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට උරුම වී ඇති බව පැහැදිලි වනු ඇත. එහෙත් ඔබ සොයා බැලූ කිසිම ඥාතියකුට නොමැති ලක්ෂණ ඔබේ සොහොයුරකුට, සොයුරියකට හෝ ඥාතියකුට හෝ තිබිය හැකි ය. එහෙත් තවත් අතීතයට ගොස් ඥාතීන්ගේ තොරතුරු රැස් කළ හැකි නම් සමහර විට ඔවුන් අතර එම ලක්ෂණ තිබෙන්නට ඉඩ ඇත. මෙයින් පෙනී යන්නේ ආවේණික ලක්ෂණ පරම්පරා කිහිපයක් මඟහැර ඊළඟ පරම්පරාවකට සම්ප්රේෂණය විය හැකි බව ය.
කලාතුරකින් හමුවන ආවේණික ලක්ෂණ ද ඇත. එයින් කිහිපයක් පහත දැක්වෙන ඡායාරූප ඇසුරෙන් හඳුනා ගන්න.
ආවේණික ලක්ෂණ සම්ප්රේෂණය වීම සෑම ජීවියකුට ම පොදුය. මිනිසාගේ මෙන් ම වෙනත් සතුන්ගේ හා ශාකවල ද ආවේණික ලක්ෂණ පිහිටා ඇත. ඒ පිළිබඳව සොයා බැලීමට පැවරුමහි යෙදෙන්න.
ඔබ රැස් කළ තොරතුරු අනුව සතුන්ගේ හමේ ස්වභාවය, කන්වල ස්වභාවය, දත්වල ස්වභාවය, පාදවල ස්වභාවය, පියාපත්වල ස්වභාවය, සමේ වර්ණ රටාව සහ හොටේ ස්වභාවය වැනි ලක්ෂණත් ශාකවල, පුෂ්පවල වර්ණය, කරල්වල ස්වභාවය, බීජවල ස්වභාවය, ඵලවල රසය සහ උස මිටි බව වැනි ලක්ෂණත් ආවේණික ඒවා බව පැහැදිලි වනු ඇත.
පිළිබඳව විද්යාත්මක පරීක්ෂණයක නියැලුණු මුල්ම පුද්ගලයා වූයේ ඔස්ටි්රයානු ජාතික කතෝලික පූජකවරයකු මෙන් ම විද්යා උපාධිධරයකු වූ ග්රෙගර් මෙන්ඩල් ය. එනිසා ඔහු ප්රවේණි විද්යාවේ පියා ලෙස සලකනු ලබයි.
ක්රි.ව. 1865 දී, ආවේණිය පිළිබඳ පරික්ෂණ සඳහා මෙන්ඩල් විසින් තෝරා ගන්නා ලද්දේ ගෙවතු මෑ (Pisum sativum) ශාකයයි. ඔහු එම ශාකය තෝරා ගත්තේ එහි තිබූ විශේෂ ලක්ෂණ කිහිපයක් නිසා ය.
ඔහු ගෙවතු මෑ ශාකයේ පරස්පර ලක්ෂණ යුගල් හතක් පරීක්ෂා කළේ ය. ඔහු පරීක්ෂා කළේ වරකට එක් ලක්ෂණ යුගලක් බැගිනි. උස හා මිටි ලක්ෂණ යුගල සම්බන්ධයෙන් මෙන්ඩල් අනුගමනය කළ ක්රියා මාර්ගය මෙසේ ය:
F1 පරම්පරාවේ ශාක සියල්ල උස ඒවා වීමෙන් මිටි ලක්ෂණයට කුමක් වීද යන්න මෙන්ඩල්ට ගැටළුවක් විය. මෙන්ඩල්ගේ මතය අනුව උස ලක්ෂණ ප්රමුඛ වී මිටි ලක්ෂණ නිලීන (Recessive) විය. F1 පරම්පරාවේ දී නිලීනව තිබූ මිටි ලක්ෂණය F2 පරම්පරාවේ දී නැවත දක්නට ලැබීම වැදගත් නිරීක්ෂණයක් විය. මෙන්ඩල් සිය පරීක්ෂණවලදී ප්රතිවිරුද්ධ ලක්ෂණ යුගලයකින් එක් ලක්ෂණයක් බැගින් පමණක් ප්රවේණිගත වන ආකාරය සලකා බලන ලද නිසා එය ඒකාංග මුහුම (Monohybrid Cross) ලෙස හැඳින්වේ.
මෙන්ඩල් සිය ගෙවතු මෑ ශාකයේ ලක්ෂණ හතක් සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් කරන ලද ඒකාංග මුහුම්වල ප්රතිඵල පහත වගුවේ දක්වා ඇත.
ඉහත ප්රතිඵල සලකා බැලිමේ දී පෙනී යන්නේ එම ලක්ෂණ සියල්ල ම එකම රටාවකට ආවේණික වන බවයි. F1 පරම්පරාවේ දී එක් ලක්ෂණයක් සම්පුර්ණයෙන් යටපත්වන අතර F2 පරම්පරාවේ දී එම ලක්ෂණය නැවතත් ඉස්මතු විය. එය නිලීන ලක්ෂණයයි. පරම්පරා දෙකේදීම ලැබුණේ P පරම්පරාවේ තිබූ ලක්ෂණ දෙකෙන් එකක් සහිත ශාක පමණි. අතරමැදි ලක්ෂණ සහිත ශාක නොලැබිණ. මෙයට හේතුව ගෙවතු මෑ ශාකයේ එක් ලක්ෂණයක් තීරණය කිරීම සඳහා එකින් එකට වෙනස් සාධක (Factors) දෙකක් තිබීම බව මෙන්ඩල්ගේ අදහස විය.
මෙම සාධක නිරුපණය කිරිමට ප්රවේණි විද්යාවේ දී සංකේත භාවිත කෙරේ. ප්රමුඛ සාධකය (Dominant Factor) ඉංග්රිසි කැපිටල් අකුරකින් ද නිලීන සාධකය (Recessive Factor) ඉංග්රිසි සිම්පල් අකුරකින් ද දැක්වීම සම්මතය යි.
මේ අනුව,
සෑම ප්රවේණි ලක්ෂණයක් සඳහා ම සාධක යුගලයක් ඇති නිසා,
සාධක යුගල එක සමාන අවස්ථා (TT, tt) සමයුග්මක (Homozygous) ලෙස ද, සාධක යුගල වෙනස් අවස්ථා (Tt) විෂම යුග්මක (Heterozygous) ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙම සංකේත යොදා ගෙන ගෙවතු මෑ ශාකයේ උස ං මිටි ඒකාංග මුහුමක දී ලක්ෂණ ප්රවේණිගත වන ආකාරය මෙසේ දැක්විය හැකි ය.
F2 පරම්පරාව ඇතිවන ආකාරය දැක්වීමට පනට් (Punnett) නැමැති ප්රවේණි විද්යාඥයකු විසින් යෝජනා කළ පනට් කොටුව (Punnett Square) යොදා ගන්නා ආකාරය රූපයෙන් දක්වා ඇත.
ගෙවතු මෑ ශාකයේ ඒකාංග ප්රවේණිය
ඕනෑම වෙනස් වස්තු යුගලයක් අහඹු ලෙස (Randomly) සංයෝජනය කළ විට ඇතිවන ප්රතිඵලය පොදු රටාවක් අනුව සිදුවේ. උදාහරණයක් ලෙස T හා t යන වස්තු දෙක අහඹු ලෙස සංයෝජනය වන රටාව පහත දැක්වේ.
ජනකයින් තුළ පවතින ලක්ෂණ දෙකක් ජනිතයින්ට ආවේණික වීම සිදු වන්නේ ද අහඹු ලෙස ය. 
මෙම අහඹුව ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව හඳුනා ගැනීමට පහත සඳහන් ක්රියාකාරකමෙහි යෙදෙන්න. (සම්භාවිතාව යනු යම් සිද්ධියක් සිදුවීමට ඇති ඉඩකඩයි.)
පබළු ආශ්රිත ක්රියාකාරකමේ සම්භාවිතා ප්රතිඵල ඇසුරින් මෙන්ඩල්ගේ පරීක්ෂණයේ ප්රතිඵල විශ්ලේෂණය කර බලමු.
පළමු බඳුනෙන් හා දෙවන බඳුනෙන්,
(ii) හා (iii) යන අවස්ථා දෙකම එකම සිද්ධිය දක්වන නිසා සම්භාවිතාව නැවත මෙසේ ලිවිය හැකි ය.
භාජන දෙකෙන්,
එම නිසා සම්භාවිතා අතර අනුපාතය = 1/4 : 2/4 : 1/4 = 1:2:1
මෙන්ඩල්ගේ ඒකාංග මුහුම අනුව F2 පරම්පරාවේ දී ලැබෙන TT : Tt : tt ප්රවේණිදර්ශ අතර අනුපාතය 1:2:1 කි.
මේ අනුව පබළු පරීක්ෂණයේ සම්භාවිතා අතර අනුපාතයත් F2 පරම්පරාවේ ප්රවේණිදර්ශ අතර අනුපාතයත් සමාන බව පෙනේ.
ජීවීන්ගේ ලක්ෂණ තීරණය වන්නේ අංශුමය සාධක විශේෂයකින් බව මෙන්ඩල් ප්රකාශ කළේය. ඔහු හඳුනා ගත් අංශුමය සාධක, ජාන (Genes) යනුවෙන් පසුව නම් කරන ලදී.
ආවේණික ලක්ෂණ පිළිබඳ ජාන සංකල්පය යොදා ගැනීමේදී ප්රමුඛ ලක්ෂණය ගෙන යන ජානය ඉංග්රිසි කැපිටල් අකුරකින්ද, නිලීන ලක්ෂණය ගෙන යන ජානය එහි සිම්පල් අකුරෙන් ද දැක්වීම සම්මතයයි. මෙන්ඩල් විසින් ඉදිරිපත් කළ ගෙවතු මෑ ශාකයේ ඒකාංග ප්රවේණිය දක්වන සටහනේදී මේ වන විටත් එම අක්ෂර යොදාගෙන ඇත.
කිසියම් ලක්ෂණයක් සඳහා වූ ජාන දෙක සමාන නම් එම ජීවියා එම ලක්ෂණයට සමයුග්මක (Homozygous) වේ. නැතහොත් එම ජීවියා සමයුග්මක ජාන සහිත යැයි කියනු ලැබේ.
කිසියම් ලක්ෂණයක් සඳහා වූ ජාන දෙක අසමාන නම් එම ජීවියා එම ලක්ෂණයට විෂම යුග්මක (Heterozygous) වේ. නැතහොත් එම ජීවියා විෂමයුග්මක ජාන සහිත යැයි කියනු ලැබේ.
නිදසුන් :-
වටකුරු බීජ ඇති කරන ජානය (R) වන විට රැළි සහිත බීජය ඇති කරන ජානය (r) වේ.
කිසියම් ලක්ෂණයක් සඳහා වූ ජාන යුගල දක්වන ප්රකාශය, එම ජීවියාගේ ජාන ප්රකාශය (Genotype) ලෙස හැඳින්වේ.
නිදසුන් :- RR, rr, Rr
ජීවියකුගේ බාහිර වශයෙන් ප්රකාශ වන ලක්ෂණය රූපානුදර්ශය (Phenotype) ලෙස හැඳින්වේ. එම ලක්ෂණය තීරණය කිරීම සඳහා ජීවියා තුළ ඇති ජාන සංයුතිය එම ජීවියාගේ ප්රවේණිදර්ශය (Genotype) ලෙස හැඳින්වේ.
නිදසුන් :-
ජීවීන්ගේ ලක්ෂණ පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්රේෂණය කෙරෙන ප්රවේණික ද්රව්ය ලෙස ක්රියා කරන්නේ වර්ණදේහවල අඩංගු ඩීඔක්සි රයිබෝ නියුක්ලෙයික් අම්ලය (DNA) නම් වූ ජෛව අණු බව විද්යාඥයින් විසින් සොයා ගෙන ඇත. ඩී.එන්.ඒ අණුවේ ද්විත්ව හෙලික්සීය ආකෘතිය හඳුන්වා දුන්නේ 1953 දී වොට්සන් හා ක්රික් යන විද්යාඥයන් දෙදෙනා විසිනි.
DNA අණුවේ දාම දෙක යා කරන භෂ්ම යුගල සැකසෙන අනුපිළිවෙල මත නොයෙකුත් ප්රවේණික තොරතුරු ගබඩා කිරීම සිදු වේ. ජීවීන්ගේ ලක්ෂණ නිර්ණය කෙරෙන්නේ භෂ්ම යුගල පිහිටන මෙම අනුපිළිවෙල අනුව ය. ඒ අනුව ජානයක් යනු යම් ලක්ෂණයක් සඳහා වග කියන්නා වූ ඩී.එන්.ඒ අණුවක පිහිටි නිශ්චිත භෂ්ම අනුපිළිවෙලකි. වෙනත් ආකාරයකින් කියතොත් යම් ලක්ෂණයක් සඳහා විශේෂිත වූ ඩී.එන්.ඒ අණු කොටසකි. ජීවියකුගේ තිබෙන ලක්ෂණ රාශියක් තීරණය කෙරෙන හා ඒවා ඉදිරි පරම්පරාවලට සම්ප්රේෂණය කෙරෙන ජාන අතිවිශාල සංඛ්යාවක් වර්ණදේහයක් මත පිහිටයි. ඕනෑම ජානයක් වර්ණදේහයක් මත පිහිටන නිශ්චිත ස්ථානයක් ඇත.
එකම ලක්ෂණ පෙළක් සඳහා සැකසුනු වර්ණදේහ යුගලයක් සමජාත (Homologous) වර්ණදේහ යුගලක් ලෙස සලකන අතර ඒවා දිගින්, පළලින් සහ සෙන්ට්රොමියරය පිහිටන ස්ථානයෙන් එකිනෙකට සමාන වේ. ජීවියකුට මෙම සමජාත වර්ණදේහ යුගලය උරුම වන්නේ එක් වර්ණදේහයක් මවගෙන් ද, අනෙක් වර්ණදේහය පියාගෙන් ද වශයෙනි. යම් කිසි ලක්ෂණයක් තීරණය කෙරෙන ජාන යුගලක් පිහිටන්නේ සමජාත වර්ණදේහවල අනුරූප ස්ථානවල ය.
ජන්මාණු සෑදීමේ දී මෙම ජාන ස්වාධීනව වියුක්ත වන බව (වෙන්වන බව) මෙන්ඩල්ගේ පරීක්ෂණවලින් පැහැදිලි විය. මෝර්ගන් නැමැති විද්යාඥ්යා විසින් ද ආවේණිය පිළිබඳ පරීක්ෂණ කරන ලදි. එහිදි අනපේක්ෂිත රූපානුදර්ශ අනුපාත ලැබුණු අතර එසේ වන්නේ ජාන ස්වාධීනව වියුක්ත වීම සෑම විටම සිදු නොවීම නිසා බව සොයා ගත්තේය. එකම වර්ණදේහය මත පිහිටි ස්වාධීනව වියුක්ත නොවන ජාන ප්රතිබද්ධ ජාන (Linked Genes) ලෙස ඔහු විසින් හඳුන්වා දෙන ලදි.
ආවේණිය (Inheritance) ලෙස හඳුන්වන්නේ ආවේණික ලක්ෂණ ඉදිරි පරම්පරාවට සම්ප්රේෂණය වීමයි. එම ලක්ෂණ සම්ප්රේෂණය වීමේ ක්රියාවලිය ප්රවේණිය (Genetics) ලෙස හඳුන්වයි. ජීවීන්ගේ ලක්ෂණ ඉදිරි පරම්පරාවට සම්ප්රේෂණය වන්නේ වර්ණදේහ මත පිහිටි ජාන මගින් බව ඔබ මේ වන විටත් ඉගෙනගෙන ඇත.
මෙම ක්රියාවලියේ දී වර්ණදේහ හා ජානවල හැසිරීම පිළිබඳව ජාන ප්රතිබද්ධයේදී හා ඌනන විභාජනයේදී සඳහන් කෙරුණි. මානව ලිංග නිර්ණයේදී වර්ණදේහවල හැසිරීම ද ආවේණිය යටතේ සාකච්ඡා කෙරේ.
සෛලයක න්යෂ්ටියේ අඩංගු වර්ණදේහ හැඩයෙන් හා ප්රමාණයෙන් විවිධ වුවත් යම් ජීවී විශේෂයක ඇති වර්ණදේහ සංඛ්යාව නියතයකි. එම සංඛ්යාව එම ජීවී විශේෂයේ අනන්යතාවකි.
වගුවෙහි දක්වා ඇත්තේ විවිධ ජීවීන්ගේ න්යෂ්ටි තුළ දැකිය හැකි වර්ණදේහ සංඛ්යාවන් ය.
ඔබේ ගැහැණු බව හෝ පිරිමි බව තීරණය වන්නේ කෙසේදැයි දැන ගැනීමට ඔබට අවශ්ය විය හැකිය. මෙය සිදුවන්නේ මවගෙන් සහ පියාගෙන් එන ජන්මාණු (gametes) සංසේචනය වන විට ලිංග වර්ණදේහ එක්වන ආකාරය අනුවය. මෙම ක්රියාවලියට ලිංග නිර්ණය යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ලිංග නිර්ණය සිදුවන ආකාරය අපි සොයා බලමු.
මිනිසෙකුගේ දේහ සෛලයක (somatic cell) වර්ණදේහ 46ක්, එනම් යුගල් 23ක් ඇති බව ඔබ දැනටමත් ඉගෙන ගෙන ඇත. මෙම වර්ණදේහ යුගල් අතරින්, යුගල් 22ක් අලිංග වර්ණදේහ (autosomes) වන අතර, ඉතිරි වර්ණදේහ යුගලය ලිංග වර්ණදේහ ලෙස හැඳින්වේ.
ස්ත්රීන්ගේ ලිංග වර්ණදේහ යුගලය ව්යුහයෙන් හා හැඩයෙන් එක සමාන වේ. ඒවා X වර්ණදේහ ලෙස හැඳින්වේ. පිරිමින්ගේ ලිංග වර්ණදේහ දෙක එකිනෙකට වෙනස් වේ. ඒවා X වර්ණදේහ හා Y වර්ණදේහ ලෙස හැඳින්වේ. ශ වර්ණදේහය, ඞ වර්ණදේහයට වඩා කුඩාය. පිරිමින්ගේ ඞ වර්ණදේහය ස්ත්රීන්ගේ ඞ වර්ණදේහයට සමාන වේ.
ලිංගික ප්රජනනයට අවශ්ය ස්ත්රී ජන්මාණුවක් (ඩිම්බයක්) සහ පුරුෂ ජන්මාණුවක් (ශුක්රාණුවක්) සෑදීමේදී, ලිංග වර්ණදේහ යුගල වෙන් වේ. මේ අනුව, ශුක්රාණුවක හෝ ඩිම්බයක තිබිය හැක්කේ අලිංග වර්ණදේහ 22ක් සහ ලිංග වර්ණදේහයක් පමණි. ඩිම්බයක X ලිංග වර්ණදේහයක් පමණක් ද, ශුක්රාණුවක X ලිංග වර්ණදේහයක් හෝ Y ලිංග වර්ණදේහයක් පමණක් ද පිහිටයි.
ඩිම්බයක්, ශුක්රාණුවක් මගින් සංසේචනය වූ විට ඇතිවන යුක්තාණුවක න්යෂ්ටියේ X ලිංග වර්ණදේහ දෙකක් හෝ X ලිංග වර්ණදේහයක් සමඟ Y ලිංග වර්ණදේහයක් පිහිටයි.
මේ අනුව, පිරිමි දරුවෙකු බිහි කිරීමට අවශ්ය සාධකය ලැබෙන්නේ මවගෙන් නොව පියාගෙනි. ලැබෙන දරුවා ගැහැණු දරුවෙකු හෝ පිරිමි දරුවෙකු වීමේ සම්භාවිතාව 50% කි.
X හා Y ලිංග වර්ණදේහ ලෙස සැලකුව ද, ඒවා මත පිහිටි සියලුම ජාන ලිංග නීර්ණය සඳහා පමණක් භාවිත නොවේ. X හා Y වර්ණදේහවල පිහිටි ජාන බොහොමයක් අනිකුත් අලිංග වර්ණදේහවල ජාන මෙන් විවිධ ලක්ෂණ තීරණය කරයි. Y වර්ණදේහය ඉතා කෙටි නිසා, X වර්ණදේහය මත ඇති ජාන බොහොමයකට අනුරූප ජාන ශ වර්ණදේහය මත නොමැත.
මේ අනුව, පුරුෂයින්ගේ X වර්ණදේහය මත පිහිටි එනම් X ප්රතිබද්ධ ජාන බොහොමයක් සඳහා අනුරූප ජාන Y වර්ණදේහය මත නොමැත. එම නිසා X වර්ණදේහය මත පිහිටි බොහොමයක් ජාන, ප්රමුඛ වුවත් නිලීන වුවත් පිරිමින් තුළ දී ඒවා සියල්ල ප්රකාශ වේ. එහෙත් ස්ත්රීන් තුළ X වර්ණදේහ යුගලක් ඇති නිසා ඔවුන්ගේ X ප්රතිබද්ධ ජාන සියල්ලම යුගල් වශයෙන් ඇත. ඔවුන් කිසියම් නිලීන ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් කරන්නේ X වර්ණදේහ දෙකෙහිම නිලීන ජාන දෙකක් පිහිටා ඇති විට පමණි. ලිංග ප්රතිබද්ධ නිලීන ජාන නිසා ඇතිවන ප්රවේණි ආබාධ කිහිපයක් සලකා බලමු.
ඞ වර්ණදේහ මත පිහිටි ලිංග ප්රතිබද්ධ නිලීන ජානයක් නිසා ඇතිවන හීමෝපීලියාව පිරිමින්ට පමණක් ඇති වේ. තුවාලයක් සිදු වූ විට පිටතට එන රුධිරය කැටි ගැසීම අත්යවශ්ය වේ. එවිට ඇතිවන රුධිර කැටිය මගින් තවදුරටත් රුධිරය වහනය වීම වළකයි. හීමෝපීලියාවෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින්ගේ එලෙස රුධිරය කැටි නොගැසෙන නිසා සුළු තුවාලයකින් පවා අධික ලෙස රුධිරය ගලා ගොස් මරණය පවා සිදු වීමට ඉඩ ඇත. ගැහැණුන් රෝග වාහකයින් (carriers) ලෙස ක්රියා කරයි. එය ප්රවේණිගත වන ආකාරය මෙසේ ය.
මෙය මිනිසාගේ බහුලතම ලිංග ප්රතිබද්ධ ප්රවේණික ආබාධයයි. මෙම ආබාධ තත්වයට හේතුව X වර්ණදේහයේ පවතින නිලීන ජානයකි. රතු පැහැය, කොළ පැහැයෙන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමේ අපහසුතාව මෙම ආබාධයේ ලක්ෂණයයි. මෙය පිරිමින්ට වැඩියෙන් වැළඳෙන අතර ගැහැණුන්ට ද කලාතුරකින් වැළඳේ. වර්ණාන්ධතාවයෙන් පෙළෙන කාන්තාවක් සාමාන්ය මිනිසකු සමඟ විවාහ වූ විට වර්ණාන්ධතාව ප්රවේණිගත වන ආකාරය පහත දැක්වේ.
ස්ත්රීන්ට ලිංග ප්රතිබද්ධ ප්රවේණික ආබාධ පෙන්නුම් කිරීමට ඇති හැකියාව ඉතා අඩු වුවත්, ලේ නෑයින් අතර සිදුවන විවාහවලින් ඇතිවන ගැහැණු දරුවන් එවැනි ආබාධවලට ලක්වීමට වැඩි නැඹුරුවක් ඇත. ඊට හේතුව එවැනි ස්ත්රියක් එම පවුලට සම්බන්ධ නිසා ඇය රෝග වාහක කාන්තාවක් වීමට බොහෝ දුරට ඉඩකඩ තිබීමයි.
වර්ණදේහවල ඇති ප්රවේණික ද්රව්ය වන ඩී.එන්.ඒ (DNA) හි සිදුවන වෙනස්කම් නිසා එක් ජානයක ඇතිවන විකෘතියක්, ජාන විකෘතියක් (gene mutation) ලෙස හැඳින්වේ. සාමාන්ය ක්රියාකාරිත්වයෙන් යුත් ජානයක් විකෘති වූ විට, එය ආවේණිගත වේ. විකෘති වූ ජානයක් මගින් ඇති වන ප්රවේණි ආබාධ කිහිපයක් පිළිබඳව සොයා බලමු.
සමෙහි ස්වාභාවික වර්ණය ඇති වීමට බලපාන වර්ණකය වන්නේ මෙලනීන් (melanin) ය. එම වර්ණකය නිපදවීමට මුලික වන දෛහික වර්ණදේහයක (autosomal chromosome) පිහිටි ජානයක ඇති වන විකෘතියක් නිසා ඇල්බිනිසම් ඇති වේ. සම, හිස කෙස් සහ ඇසි පිහාටු අසාමාන්ය ලෙස සුදු වර්ණයක් ගැනීම ඇල්බිනිසම් ලක්ෂණයයි. ඇල්බිනිසම් බාහිරයට ප්රකාශ වන්නේ එම නිලීන ජානය සඳහා සමයෝගී වන (homozygous) පුද්ගලයින් තුළ පමණ ය. ඇලි මිනිසුන් මෙන් ම ඇලි සතුන් ද හමු වේ.
දෛහික වර්ණදේහයක ඇති හිමොග්ලොබින් (hemoglobin) නිෂ්පාදනයට බලපාන ජානය විකෘති වීමෙන් ඇතිවන ආබාධිත තත්ත්වයකි. රුධිරයේ ඇති ඔක්සිජන් පරිවහනය කෙරෙන වාහකය ලෙස ක්රියාකරන්නේ හිමොග්ලොබින් නමැති ප්රෝටීනයයි. හිමොග්ලොබින් නිෂ්පාදනය අඩාල වීම නිසා තැලසීමියා රෝගීන්ගේ දක්නට ලැබෙන ප්රධාන ලක්ෂණය වන්නේ නිරක්තියයි (anemia). සමයුග්මක (homozygous) 'එඑ' තත්ත්වය රෝගී අවස්ථාවයි. විෂමයුග්මක (heterozygous) 'ඔඑ' තත්ත්වය වාහක අවස්ථාවයි. තැලසීමියා රෝගීන් වැඩි වශයෙන් දැකිය හැකි ප්රදේශ කිහිපයක් ශ්රී ලංකාවේ තිබේ. එම ප්රදේශවල ලේ නෑයන් අතර විවාහ බහුල වීම මීට හේතුව විය හැකි ය.
හොඳ ආවේණික ලක්ෂණ සහිත සතුන් හා ශාක තෝරා ගනිමින් ඔවුන් දිගින් දිගට ම අභිජනනය (breeding) කොට වඩා හොද දෙමුහුම් (hybrid) සතුන් හා ශාක ප්රභේද නිපදවා ගැනීමට හැකි බව දිගු කාලයක සිට මිනිසා විසින් තේරුම් ගෙන තිබිණි. ඒ අනුව වැඩි කිරි ප්රමාණයක් දෙන එළදෙනුන්, වැඩි බිත්තර ප්රමාණයක් දෙන කිකිළියන්, අඩු කාලයකදී වැඩි මස් ප්රමාණයක් ලබා දෙන කුකුළන්, අඩු කාලයකදී වැඩි අස්වැන්නක් ලබා දෙන පළිබෝධ වලට ප්රතිරෝධී බෝග වර්ග, බීජ රහිත හා මාංසල පලතුරු වර්ග ආදිය වැඩි දියුණු කොට තිබීම ආවේණිය පිළිබද දැනුම භාවිතයට ගත් අවස්ථාවලට නිදසුන් වේ.
ප්රවේණිය පිළිබද සිද්ධාන්ත දැන ගැනීමෙන් පසු වඩා යහපත් ලක්ෂණ සහිත දෙමුහුම් ශාක හා සතුන් බිහි කර ගැනීම තාක්ෂණයක් බවට පත් විය. මුලින්ම මෙය භාවිත වුයේ ඇමරිකාවේ තිරිඟු වවන්නන් අතර ය. පළිබෝධවලට ඔරොත්තු දෙන වැඩි අස්වැන්නක් ලබා දෙන තිරිඟු වර්ග වැඩි දියුණු කර ව්යාප්ත කිරීම නිසා මුළු රටේ ම ආර්ථිකය දියුණු විය. ශ්රී ලංකාවේ ද බෝග පර්යේෂණ මධ්යස්ථාන හා අභිජනන මධ්යස්ථාන වලින් මෙම ක්ෂේත්රයේ සැලකිය යුතු දියුණුවක් ලබා ගෙන ඇත.
වෙළඳ සැලකට ගොඩ වදින ඔබට දක්නට ලැබෙන විශාල ඵල සහිත එළවළු ප්රභේද හා පළතුරු ප්රභේදත් වැඩි දියුණු කළ ධාන්ය වර්ගත් වැඩි දියුණු කළ පශු සම්පතුත් නිපදවා ගැනීමට මිනිසා සමත් නොවූවා නම් වැඩිවන ජනගහනයට තරමක් දුරට හෝ ආහාර අවශ්යතා සපයා ගැනීමට නොහැකි වන්නට ඉඩ තිබිණ.
වෙනස් ප්රභවවලින් ලබාගත් DNA (ඩී.එන්.ඒ) අණු කොටස් බද්ධ කොට නව DNA (ඩී.එන්.ඒ) අණු හෙවත් ප්රතිසංයෝජන DNA (Recombinant DNA) අණු නිපදවීමට නව තාක්ෂණය උපයෝගී කර ගැනේ. මෙම ක්ෂේත්රය, ප්රතිසංයෝජිත DNA තාක්ෂණය (Recombinant DNA Technology) ලෙස හැඳින්වේ.
මෙම ක්ෂේත්රය වඩාත් ප්රචලිත වී ඇත්තේ ජාන ඉංජිනේරු විද්යාව (Genetic Engineering) හෝ ජාන තාක්ෂණය (Gene Technology) නමිනි.
ජානවලින් ඇතැම් DNA (ඩී.එන්.ඒ) කොටස් ඉවත් කිරීමෙන් හෝ අමතර DNA (ඩී.එන්.ඒ) කොටස් ඇතුල් කිරීමෙන් හෝ ජීවියකුගේ ප්රවේණිදර්ශය (Genotype) වෙනස් කළ හැකි ය.
ආහාර හා කෘෂිකාර්මික, වෛද්ය, කර්මාන්ත වැනි ක්ෂේත්රවල ජාන තාක්ෂණය ප්රයෝජනයට ගෙන ඇති ආකාරය සොයා බලමු.
ප්රතිසංයෝජිත DNA (Recombinant DNA) තාක්ෂණය මගින් යහපත් ලක්ෂණවලින් යුත් බෝග හා සතුන් සඳහා නිදසුන් කිහිපයක් පහත දක්වා ඇත.
ජාන තාක්ෂණයෙන් වැඩි දියුණු කළ බෝග වලින් නිපදවන ආහාර GMO Foods (Genetically Modified Foods) ලෙස හැඳින්වේ.
කර්මාන්ත ක්ෂේත්රයේ දී ජාන තාක්ෂණයෙන් නිපදවන ලද බැක්ටීරියා මාදිලි යොදා ගන්නා අවස්ථා කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
වෛද්ය ක්ෂේත්රයේ විවිධ අංශවල දී ජාන තාක්ෂණය යොදා ගැනේ.