අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
1665 දී රොබට් හුක් (Robert Hooke) ඔහු විසින් නිර්මාණය කළ අන්වීක්ෂය (Microscope) භාවිතයෙන් කිරල ඇබයක ඡේදයක් නිරීක්ෂණය කරන ලදී. එහි මී වදයක මෙන් කුටීර සමූහයක් ඇති බව සොයාගත් ඔහු එම කුටීර, සෛල (Cells) ලෙස නම් කරන ලදී.
විවිධ ජීවී කොටස් අන්වීක්ෂය (Microscope) තුළින් නිරීක්ෂණය කර ලබාගත් අනාවරණ පදනම් කරගෙන 1838 දී ශ්ලයිඩන් (Schleiden), ශ්වාන් (Schwann) සහ රැඩොල්ෆ් වර්කොව් (Rudolf Virchow) විසින් සෛල පිළිබඳ දැක්වූ අදහස් සෛල වාදය නමින් ඉදිරිපත් කරන ලදී.
සෛල වාදයෙන් පහත දැක්වෙන කරුණු කියවේ.
ජීවයේ සෛල සංවිධාන මට්ටම් සැලකූ විට ජීවී දේහ ගොඩ නැගී ඇති (ව්යුහමය) කුඩාම ඒකකය සෛලය වේ.
තනි සෛලයකින් සෑදී ඇති ජීවීන් ඒක සෛලික ජීවීන් ලෙස ද සෛල රාශියකින් සෑදී ඇති ජීවීන් බහු සෛලික ජීවීන් ලෙස ද හැඳින්වේ. සෛල මගින් ජීවී දේහයේ විවිධ කාර්යයන් ඉටු කරනු ලබයි.
නිදසුන් - මිනිසාගේ ඔක්සිජන් පරිවහනය සඳහා රතු රුධිරාණු සෛල පිහිටීම, ආවේග සන්නයනය සඳහා ස්නායු සෛල පිහිටීම.
මේ අනුව කිසියම් කාර්යයක් (කෘත්යයක්) ඉටු කිරීමට හැඩ ගැසුණු කුඩා ම ජෛවීය ඒකකය සෛලය වේ. ජීවයේ ව්යුහමය ඒකකය මෙන් ම කෘත්යමය ඒකකය ද සෛලය බව මේ අනුව පැහැදිලි වේ.
සෛල හැඩයෙන්, ප්රමාණයෙන් හා ක්රියාකාරිත්වයෙන් විවිධ වේ. විශේෂ අවස්ථා කිහිපයක් හැරුණු විට සාමාන්යයෙන් සෛල පියවි ඇසට නොපෙනේ. එම නිසා ඒවා ආලෝක අන්වීක්ෂය (Microscope) යටතේ නිරීක්ෂණය කළ යුතු ය.
සත්ත්ව සෛල හා ශාක සෛලවල (Plant cell) ව්යුහය අධ්යයනය සඳහා පහත දැක්වෙන ක්රියාකාරකම්වල නිරත වෙමු.
සත්ත්ව සෛල සඳහා නිදසුනක් වශයෙන් පහසුවෙන් ලබාගත හැකි සෛල නිදර්ශකයක් ලෙස කොපුල් සෛල ද ශාක සෛල සඳහා නිදසුනක් ලෙස ලූනු සිවියේ සෛල ද අන්වීක්ෂයෙන් නිරීක්ෂණය කරමු.
සෛල තුළ අඩංගු විවිධ කෘත්ය ඉටු කරන ඉතා කුඩා ව්යුහ ඉන්ද්රියිකා (Organelles) ලෙස හැඳින්වේ. එම සෛලය ඉටු කරන කෘත්ය අනුව පවතින ඉන්ද්රියිකා වර්ග හා සංඛ්යාව වෙනස් වේ.
සෛලයක තිබිය යුතු සියලු ම ඉන්ද්රියිකා අඩංගු වන සේ නිර්මාණය කරන ලද සෛලය, දර්ශීය සෛලයක් ලෙස හැඳින්වේ. ජීව ලෝකයේ එවැනි සෛලයක් නොපවතී. එහෙත් දර්ශීය සෛලයේ අඩංගු ඉන්ද්රියිකා කිසියම් ප්රමාණයක් හෝ අඩංගු විවිධ සෛල, ජීවීන් තුළ දැකිය හැකි ය.
සෑම සත්ත්ව සෛලයක් ම ආවරණය වී පවතින්නේ ප්ලාස්ම පටලය (Plasma membrane) හෙවත් සෛල පටලයෙනි (Cell membrane). එය සජීවී අර්ධ පාරගම්ය මෙන් ම වරණ පාරගම්ය පටලයකි. සත්ත්ව සෛලවල න්යෂ්ටිය (Nucleus) සෛල ප්ලාස්මය තුළ කේන්ද්රගත ව පිහිටයි. සෛල ප්ලාස්මය ජල්ලිමය ද්රව්යයකි.
ශාක සෛලවල බාහිර ආවරණය සෛල බිත්තියයි (Cell wall). සෛල බිත්තිය සෙලියුලෝස්වලින් (Cellulose) සෑදී ඇත. සෛල බිත්තියට ඇතුළතින් ප්ලාස්ම පටලය හෙවත් සෛල පටලය පිහිටා ඇත. ශාක සෛලවල සෛල මධ්යයේ විශාල රික්තකයකි (Vacuole). සාමාන්යයෙන් සත්ත්ව සෛල තුළ එවැනි විශාල රික්තක දැකිය නොහැකි ය.
ශාක සෛලවල මෙන් ම සත්ත්ව සෛලවල ද සෛලප්ලාස්මය තුළ විවිධාකාර කෘත්යයන් ඉටු කරන නොයෙකුත් ඉන්ද්රියිකා ඇත.
මෙම ඉන්ද්රයිකා බොහොමයක් ආලෝක අන්වීක්ෂයෙන් (Light microscope) නිරීක්ෂණය කළ නොහැකි බැවින් ඒ සඳහා ඉලෙක්ට්රෝන අණ්වීක්ෂය (Electron microscope) භාවිත කළ යුතු ය.
සෛල ඉලෙක්ට්රෝන අණ්වීක්ෂයෙන් නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් ලබාගන්නා තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් නිර්මාණය කරන ලද දර්ශීය ශාක සෛලයක හා සත්ත්ව සෛලයක රූපසටහන් පහත දැක්වේ.
සත්ත්ව හා ශාක සෛලවල ව්යුහය සැලකූ විට ඒවා අතර සමානකම් මෙන් ම විවිධ වෙනස්කම් ද ඇත. සත්ත්ව හා ශාක සෛල අතර ප්රධාන වෙනස්කම් පහත වගුවේ දැක්වේ.
| සත්ත්ව සෛලය (Animal Cell) | ශාක සෛලය (Plant Cell) |
|---|---|
| 01) සෛල බිත්තියක් නැත. | 01) සෛල බිත්තියක් ඇත. |
| 02) සෛල තුළ වැඩි අවකාශයක් ගන්නේ සෛල ප්ලාස්මයයි. | 02) සෛල ප්ලාස්මය සෛලයේ පර්යන්තයට තල්ලු වී පවතී. |
| 03) විශාල රික්තක නැත. (සමහර විටෙක තාවකාලික ඉතා ම කුඩා රික්තක කිහිපයක් තිබිය හැකි ය.) | 03) විශාල මධ්ය රික්තකයක් හෝ රික්තක කිහිපයක් තිබිය හැකි ය. |
| 04) හරිතලව නැත. | 04) බොහෝ විට හරිතලව ඇත. |
සෛලයක් තුළ පවතින සෑම ව්යුහයක් ම ඊට සුවිශේෂී වූ කෘත්යයක් ඉටු කරයි. එනම් සෛලය තුළ ශ්රම විභජනයක් පෙන්නුම් කරයි.
ශාක සෛලවල බාහිර ආවරණය සෛල බිත්තියයි (Cell wall). සෛල බිත්තිය අජීවී ය. සෛල බිත්තිය සෑදී ඇති ප්රධාන සංඝටකය සෙලියුලෝස් (Cellulose) ය. ඊට අමතරව හෙමිසෙලියුලෝස් (Hemicellulose) හා පෙක්ටීන් (Pectin) ඇත. සෛල බිත්තියේ ප්රධාන කාර්යයන් වන්නේ සෛලයේ හැඩය පවත්වා ගැනීම, සන්ධාරණය හා ආරක්ෂාවයි.
ශාක සෛලවල සෛල බිත්තියට ඇතුළතින් ප්ලාස්ම පටලය (Plasma membrane) පිහිටයි. සත්ත්ව සෛලවල ආවරණය සාදන්නේ ප්ලාස්ම පටලය මගිනි. ප්ලාස්ම පටලය සෑදී ඇත්තේ ප්රධාන වශයෙන් පොස්පොලිපිඩ (Phospholipids) හා ප්රෝටීනවලිනි (Proteins). එය අර්ධ පාරගම්ය පටලයකි. ප්ලාස්ම පටලයේ ප්රධාන කෘත්ය වන්නේ, සෛල ආවරණයක් ලෙස ක්රියා කිරීම සහ ජලය, අයන හා සමහර අණු වලට සෛලය තුළට ඇතුළු වීමට ඉඩ දීමයි. එනම් සෛල තුළට ද්රව්ය ඇතුළුවීම හා සෛලවලින් ද්රව්ය ඉවත් කිරීම පාලනය කිරීමයි. ප්ලාස්ම පටලය, සෛල පටලය ලෙස ද හැඳින්වේ.
සෛල ඉන්ද්රියිකා හැරුණු විට සෛලය තුළ අඩංගු ජල්ලිමය තරලමය කොටස සෛල ප්ලාස්මය (Cytoplasm) ලෙස හඳුන්වයි. එහි අකාබනික මෙන් ම කාබනික ද්රව්ය අඩංගු වේ. සෛලයට හැඩයක් ලබා දීම, සෛල ඉන්ද්රියිකා දැරීම හා විවිධ පරිවෘත්තිය ක්රියා සිදුකිරීම සෛල ප්ලාස්මයේ කෘත්යයයි.
සෛල තුළ සෛල ප්ලාස්මයේ ගිලී ඇති ව්යුහවලට සෛල ඉන්ද්රියිකා (Cell organelles) යැයි භාවිත කෙරේ. ඇතැම් ඉන්ද්රියිකා සෛල පටලවලින් වට වී ඇත. (උදා - මයිටොකොන්ඩ්රියා, න්යෂ්ටිය, අන්තඃප්ලාස්මිය ජාලිකා හා ගොල්ගි දේහය.)
න්යෂ්ටිය (Nucleus) සෛලයක පවතින ප්රධාන ඉන්ද්රයිකාවයි. එය න්යෂ්ටි පටලයෙන් ආවරණය වේ. න්යෂ්ටිය තුළ න්යෂ්ටිකාව (Nucleolus) හා ක්රොමැටින් ද්රව්ය (Chromatin) අඩංගු වේ. සෛල විභාජනයේ දී මෙම ක්රොමැටින් ද්රව්ය වර්ණදේහ (Chromosomes) ලෙස දිස්වේ. වර්ණදේහ මගින් ප්රවේණික ද්රව්ය ගබඩා කිරීමත්, පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ආවේණික ලක්ෂණ උරුමකර දීමත් සිදු වේ. ජීවී විශේෂයක පවතින වර්ණදේහ සංඛ්යාව එම විශේෂයට ආවේණික වේ. උදා : මිනිසාට වර්ණදේහ 46 ක් ඇත. ගෙම්බාට වර්ණදේහ 26 ක් ඇත. වී ශාකයේ වර්ණදේහ 24 ක් ඇත. න්යෂ්ටියේ ප්රධාන කෘත්ය වන්නේ සෛලයේ ජීව ක්රියා පාලනය කිරීමයි.
මයිටොකොන්ඩ්රියම (Mitochondrion) අණ්ඩාකාර හෝ දණ්ඩාකාර හැඩැති පටලමය සෛල ඉන්ද්රියිකාවකි. මයිටොකොන්ඩ්රියා තුළ ස්වායු ශ්වසන ප්රතික්රියා සිදු වී ශක්තිය නිදහස් කරන බැවින් සෛල තුළ පවතින ජවපොළවල් (Power plants) නමින් හැඳින්වේ. මයිටොකොන්ඩ්රියම තුළ නිපදවන ශක්තිය සෛලය තුළ සිදු වන පරිවෘත්තීය ප්රතික්රියා සඳහා යොදා ගනී.
එක මත එක පිහිටි පටලයකින් මායිම් වූ පැතලි තැටි රාශියක් ලෙස පිළිවෙළ වූ ගොල්ගි දේහ (Golgi bodies) සහ අවට පිහිටි ස්රාවීය ආශයිකා සමුහයකින් ගොල්ගී සංකීර්ණය (Golgi complex) සමන්විත වේ. ගොල්ගි දේහවල කෘත්යයයන් වන්නේ ස්රාවීය ද්රව්ය නිපදවීම හා අසුරා තැබීමත් ස්රාවීය කෘත්යයත් ය.
රයිබොසෝම (Ribosome) යනු පටල නොදරන ඉතා කුඩා සෛල ඉන්ද්රියිකාවකි. මෙය උප ඒකක දෙකකින් සෑදී ඇත. එකක් විශාල උප ඒකකයක් වන අතර අනෙක කුඩා උප ඒකකය වේ. රයිබොසෝම සෛල ප්ලාස්මයේ නිදහස් ලෙස හා රළු අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකාවට සම්බන්ධ වී පවතී. රයිබොසෝමවල කෘත්ය වන්නේ ප්රෝටීන් සංශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා ස්ථාන සැපයීමයි.
අන්තඃප්ලාස්මිය ජාලිකා (Endoplasmic reticulum) සෛල ප්ලාස්මය තුළ අඩංගු පැතලි හෝ නාළාකාර හෝ මඩිවලින් යුක්ත අන්තර් පටල පද්ධති ජාලයකි. අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකා ආකාර දෙකකි. එනම් රළු අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකා (Rough endoplasmic reticulum) හා සිනිඳු අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකා (Smooth endoplasmic reticulum) ලෙස ය.
රළු අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකා පෘෂ්ඨයට සම්බන්ධ රයිබොසෝම නිසා රළු බැවින් යුක්ත වේ. මේවායේ කෘත්ය වනුයේ ප්රෝටීන් පරිවහනය කිරීමයි.
මේවා රයිබොසෝම රහිත නාලාකාර මඩි ජාලයකි. සිනිඳු අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකා මගින් ලිපිඩ හා ස්ටෙරොයිඩ නිපදවා පරිවහනය කරයි.
රික්තකය (Vacuole) යනු ශාක සෛලවල පවතින පටලයකින් වට වූ තරලයකින් පිරුණු විශාල ඉන්ද්රියිකාවක් වේ. රික්තකයේ පටලය රික්තක පටලය (Vacuolar membrane) හෙවත් තානප්ලාස්ටය (Tonoplast) ලෙස හඳුන්වයි. රික්තකයේ වූ තරලය සෛල යුෂය (Cell sap) ලෙස හඳුන්වයි. එහි ජලය, සීනි, නොයෙකුත් වර්ගවල අයන හා වර්ණක ද්රව්ය ගබඩා කරයි. සත්ත්ව සෛලවල සාමාන්යයෙන් රික්තක දක්නට නොලැබෙන අතර සමහර විට කුඩා රික්තක තිබිය හැකිය. ඒක සෛලික ජීවීන්ගේ සංකෝචක රික්තක දක්නට ලැබේ. සෛලවල ජල තුල්යතාව පවත්වා ගැනීම, සන්ධාරණය පවත්වා ගැනීම හා වර්ණක මගින් සෛලවලට වර්ණය ලබාදීම රික්තකයේ කෘත්යයන් වේ.
ජීවීන්ගේ මූලික ලක්ෂණයක් ලෙස වර්ධනය සැලකිය හැකි ය.
සෛල වර්ධනය යනු සෛලයක ප්රමාණය හෝ වියළි බර (ස්කන්ධය) අප්රතිවර්ත්ය ලෙස වැඩි වීමයි. එහෙත් තනි සෛලයකට වර්ධනය විය හැකි උපරිම සීමාවක් තිබේ. ඉන් ඔබ්බට සෛල වර්ධනය සිදු නොවන අතර වර්ධනය වූ සෛල ඉන්පසු විභාජනය වේ.
සෛලවලට වර්ධනය වීමට මෙන් ම ගුණනය වීමට ද හැකියාව ඇත. ඒ අනුව එක් සෛලයකට සෛල දෙකක්, හතරක්, අටක් ආදී ලෙස ගුණනය විය හැකි ය. සෛල ගුණනය වීමෙන් නව සෛල ඇති වේ. සෛල ගුණනය වනුයේ සෛල විභාජනයෙනි.
සෛල විභාජනය යනු නව සෛල සෑදෙන පරිදි යම් සෛලයක සිදු වන සෛලීය ද්රව්ය බෙදීමේ ක්රියාවලිය යි.
සත්ය න්යෂ්ටික සෛලයක සෛල විභාජනය සම්පූර්ණ වීම සඳහා පළමු ව න්යෂ්ටිය විභාජනය සිදු විය යුතු අතර අනතුරු ව සෛල ප්ලාස්මය විභාජනය විය යුතු ය. න්යෂ්ටික විභාජනයට පෙර න්යෂ්ටිය තුළ ඇති පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ආවේණික ලක්ෂණ උරුම කර දෙන ප්රවේණික ද්රව්ය අඩංගු වර්ණදේහ, පහත දැක්වෙන රූපයේ පරිදි පැහැදිලි ලෙස දිස්වීමට පටන් ගැනේ.
යම් ජීවී විශේෂයක් සඳහා සාමාන්ය දෛහික සෛලයක වර්ණදේහ සංඛ්යාව නියතයකි. මෙය එම විශේෂයට අවේණික වේ.
නිදසුනක් ලෙස මිනිසාගේ දේහ සෛලයක වර්ණදේහ 46 ක් අඩංගු වේ. මෙය එකම ප්රවේණික තොරතුරු දරන වර්ණදේහ වශයෙන් යුගල් 23 කින් සමන්විත වේ.
සමාන ප්රවේණික තොරතුරු දරන වර්ණදේහ යුගලක් සමජාතීය වර්ණදේහ යුගලක් (Homologous Chromosome Pair) ලෙස හැඳින්වේ. මෙම සමජාතී වර්ණදේහ යුගලයෙන් එක් වර්ණදේහයක් මවගෙන් ද, අනෙක් වර්ණ දේහය පියාගෙන් ද වශයෙන් ජනිතයාට උරුම වේ. මේ අනුව දරුවාට පියාගෙන් ලැබෙන වර්ණදේහ 23ක් ද, මවගෙන් ලැබෙන වර්ණදේහ 23ක් ද ලෙස වර්ණදේහ 46ක් උරුම වේ.
සෛල විභාජනය සිදුවන ප්රධාන ක්රම දෙකකි.
සෛල න්යෂ්ටියක පවතින වර්ණදේහ සංඛ්යාව නියතව තබා ගනිමින් සෛල සංඛ්යාව වැඩිකර ගැනීම අනූනන විභාජනය ලෙස හඳුන්වයි. අනූනන විභාජනයේ දී මාතෘ සෛලයේ වර්ණදේහ සංඛ්යාවට ම සමාන වර්ණදේහ සංඛ්යාවක් දුහිතෘ සෛලයට ලැබෙන අතර සර්ව සම සෛල දෙකක් ඇති වේ.
ලිංගික ප්රජනනයේදී සිදුවන මාතෘ හා පීතෘ ජන්මාණු සංයෝජනයෙන් පසු ජීවී විශේෂයක වර්ණදේහ සංඛ්යාව පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට නියත ව පවත්වා ගත යුතුයි. මේ සඳහා ජන්මාණු සෛල සෑදීමේදී වර්ණදේහ සංඛ්යාව හරි අඩක් බවට පත්කරගත යුතුය. එනම් සෛලයක වර්ණදේහ සංඛ්යාව භාගයක් බවට පත්කරගත යුතුයි. එසේ වර්ණදේහ සංඛ්යාව අඩක් බවට පත් කරන විභාජනය ඌනන විභාජනය ලෙස හඳුන්වයි.
එම නිසා උසස් ජීවීන්ගේ ජන්මාණු ඇතිවීමේදී ඌනන විභාජනය සිදු වේ. එනම් ශුක්රාණු හා ඩිම්බ වල ඇත්තේ වර්ණදේහ යුගලයකින් එකක් බැගින් පමණි. 
ජන්මාණු සංසේචනය වී යුක්තාණුව සෑදෙන විට වර්ණදේහ නැවත එකතු වී එනම් (
බවට පත් වේ.)
ඌනන විභාජනය පියවර දෙකකින් සිදු වන අතර එහිදී පළමු ව ඌනන විභාජනයකුත් පසුව අනූනන විභාජනයකුත් සිදු වේ.
ඌනන විභාජනයේ දී වර්ණදේහවල ව්යුහමය වෙනස්කම් සිදු වන නිසා ජීවීන්ගේ ප්රභේදන හෙවත් නව ලක්ෂණ හටගනී. මෙය ජෛව පරිණාමයේදී ඉතා වැදගත් සංසිද්ධියකි.
ඌනන හා අනූනන විභාජනයේ වෙනස්කම් වගුවෙහි දක්වා ඇත.
| ඌනන විභාජනය (Meiosis) | අනූනන විභාජනය (Mitosis) |
|---|---|
| 1. විභාජන අවස්ථා දෙකකින් සමන්විත ය. | 1. විභාජනය එක් අවස්ථාවකින් පමණක් සමන්විතය. |
| 2. ද්විගුණ සෛලවල පමණක් සිදු වේ. | 2. ඒකගුණ මෙන් ම ද්විගුණ සෛලවලද සිදු වේ. |
| 3. ප්රභේදන හට ගනී. එනම් වර්ණදේහවල වෙනස්කම් ඇති වේ. | 3. ප්රභේදන හට නොගනී. වර්ණදේහවල වෙනස්කම් ඉතා විරලයි. |
| 4. විභාජනය අවසානයේ දුහිතෘ සෛල හතරක් සෑදේ. | 4. දුහිතෘ සෛල දෙකක් සෑදේ. |
| 5. මාතෘ සෛලයේ වර්ණදේහ සංඛ්යාවෙන් අඩක් දුහිතෘ සෛලයට ලැබේ. | 5. දුහිතෘ සෛලවල වර්ණදේහ සංඛ්යාව මාතෘ සෛලයේ වර්ණදේහ සංඛ්යාවට සමාන වේ. |
| 6. දුහිතෘ සෛල මාතෘ සෛලයට සමාන නොවේ. | 6. දුහිතෘ සෛල මාතෘ සෛලයට සෑම අතින්ම සමාන වේ. |