නිශ්චිත කාලයක් තුළ ඉල්ලුම කෙරෙහි බලපාන අනෙකුත් සාධක නොවෙනස් ව තිබිය දී සලකා බලන භාණ්ඩය සඳහා වූ විවිධ මිල ගණන් යටතේ මිල දී ගැනීමට අපේක්ෂා කරන විවිධ ප්රමාණ ඉල්ලුම ලෙස හැඳින්වේ.
ඉල්ලුම පහත පරිදි වර්ග කළ හැකි ය:
- පෞද්ගලික ඉල්ලුම
- වෙළෙඳපොළ ඉල්ලුම
නිශ්චිත කාලයක් තුළ දී වෙළෙඳපොළේ සිටින එක් ගැනුම්කරුවකු විසින් සලකා බලන භාණ්ඩයට පවතින විකල්ප මිල යටතේ මිල දී ගැනීමට අපේක්ෂා කරන ප්රමාණ පෞද්ගලික ඉල්ලුම ලෙස හැඳින්වේ.
නිශ්චිත කාලයක් තුළ දී වෙළෙඳපොළේ සිටින සියලු ම ගැනුම්කරුවන් විසින්, සලකා බලන භාණ්ඩය සඳහා පවතින විකල්ප මිල ගණන් යටතේ මිල දී ගැනීමට අපේක්ෂා කරන විවිධ ඉල්ලුම් ප්රමාණවල එකතුව වෙළෙඳපොළ ඉල්ලුම ලෙස හැඳින්වේ.
පෞද්ගලික ඉල්ලුම තීරණය කරන සාධක පහත පරිදි පෙළගැස්විය හැකිය:
- සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල P
- සම්බන්ධිත භාණ්ඩවල මිල Pn
- පාරිභෝගිකයාගේ ආදායම Y
- පාරිභෝගිකයාගේ රුචිය T
- අනාගතය පිළිබඳ අපේක්ෂාවන් Ex
- අනෙකුත් සාධක O
වෙළෙඳපොළ ඉල්ලුම තීරණය කරන සාධක පහත පරිදි පෙළ ගැස්විය හැකිය:
- සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල P
- සම්බන්ධිත භාණ්ඩවල මිල Pn
- පාරිභෝගිකයාගේ ආදායම Y
- පාරිභෝගිකයාගේ රුචිය T
- අනාගතය පිළිබඳ අපේක්ෂාව Ex
- ගැනුම්කරුවන් සංඛ්යාව හා එහි සංයුතිය N
- අනෙකුත් සාධක O
පෞද්ගලික ඉල්ලුම තීරණය කරන සාධක වලට අමතර ව ගැනුම්කරුවන්ගේ සංඛ්යාව හා සංයුතිය යන සාධකය වෙළෙඳපොළ ඉල්ලුම තීරණය වීම කෙරෙහි බලපායි.
කිසියම් භාණ්ඩයක් සඳහා පෞද්ගලික ඉල්ලුම හා එය තීරණය කරන සාධක අතර සම්බන්ධය සමීකරණයක් ලෙස ඉදිරිපත් කළ විට එය පෞද්ගලික ඉල්ලුම් ශ්රිතය ලෙස හැඳින්වේ. එය පහත පරිදි ඉදිරිපත් කළ හැකි ය:
කිසියම් භාණ්ඩයක් සඳහා වෙළෙඳපොළ ඉල්ලුම හා එය තීරණය කරන සාධක අතර සම්බන්ධය සමීකරණයක් ලෙස ඉදිරිපත් කළ විට එය වෙළෙඳපොළ ඉල්ලුම් ශ්රිතය ලෙස හැඳින්වෙන අතර එය පහත පරිදි පෙන්විය හැකි ය:
ඉල්ලුම් තීරණය වීමට බලපාන ඕනෑම සාධකයක් වෙනස් වීමට අනුකූල ව සලකා බලන භාණ්ඩයේ ඉල්ලුම වෙනස් වන ආකාරය විග්රහ කොට දැක්වීම ඉල්ලුම් න්යායය ලෙස හැඳින්වේ. (Demand theory)
දෙන ලද නිශ්චිත අවස්ථාවක දී, ඉල්ලුම කෙරෙහි බලපාන අනෙකුත් සාධක නොවෙනස් ව තිබිය දී සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල හා එහි ඉල්ලුම් ප්රමාණය අතර පවතින ප්රතිලෝම සම්බන්ධතාව ඉල්ලුම් නීතිය ලෙස හැඳින්වේ. (Law of demand)
ඉල්ලුම් නීතිය ඉදිරිපත් කිරිමේ දී එය පහත සඳහන් උපකල්පන මත පිහිටා ඇත.
- නිශ්චිත අවස්ථාවක මිල හා ඉල්ලුම් ප්රමාණය සැලකිල්ලට ගැනීම
- මිල හැර ඉල්ලුමට බලපාන අනෙකුත් සාධක නොවෙනස් ව පැවතීම
- සාමාන්ය භාණ්ඩයක ඉල්ලුම සැලකිල්ලට ගැනීම
- තාර්කික ගැනුම්කරුවන්ගේ හැසිරීම් සැලකිල්ලට ගැනීම
ඉල්ලුම් නීතිය ඉදිරිපත් කළ හැකි විකල්ප ක්රම පහත පරිදි දැක්විය හැකි ය:
- ඉල්ලුම් ලේඛනය (Demand schedule)
- ඉල්ලුම් වක්රය (Demand curve)
- ඉල්ලුම් සමීකරණය (Demand equation)
නිශ්චිත අවස්ථාවක ඉල්ලුමට බලපාන අනෙකුත් සාධක ස්ථාවර ව තිබියදී සලකා බලන භාණ්ඩයට පැවතිය හැකි විකල්ප මිල ගණන් යටතේ ගැනුම්කරුවන් මිල දී ගැනීමට අපේක්ෂා කරන ප්රමාණයන් දක්වන ලේඛනය ඉල්ලුම් ලේඛනය ලෙස හඳුන්වයි. (Demand schedule)
නිදසුන් :
| සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල (රු) (P) |
අපේක්ෂිත ඉල්ලුම් ප්රමාණය (ඒකක) (Q) |
| 0 |
600 |
| 10 |
500 |
| 20 |
400 |
| 30 |
300 |
| 40 |
200 |
| 50 |
100 |
| 60 |
0 |
නිශ්චිත අවස්ථාවක, ඉල්ලුම කෙරෙහි බලපාන අනෙකුත් සාධක නොවෙනස් ව තිබියදී සලකා බලන භාණ්ඩයේ විකල්ප මිල ගණන් යටතේ ඉල්ලුම ප්රමාණයන් දක්වන ලක්ෂ්යයන් සම්බන්ධ කොට අඳිනු ලබන රේඛාව ඉල්ලුම් වක්රය ලෙස හඳුන්වයි. (Demand curve)
නිශ්චිත අවස්ථාවක ඉල්ලුම කෙරෙහි බලපාන අනෙකුත් සාධක නොවෙනස් ව තිබිය දී සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල ගණන් හා ඉල්ලුම් ප්රමාණ අතර ප්රතිලෝම සම්බන්ධතාව සමීකරණයක් මගින් සාරාංශ කොට දැක්වීම ඉල්ලුම් සමීකරණය ලෙස සලකයි. (Demand equation)
ඉහළ සිට පහළට බෑවුම් වන සරල රේඛීය ඉල්ලුම් වක්රයක පොදු සමීකරණය Qd = a - bP ලෙස දැක්විය හැකි ය.
ඉල්ලුම් සමීකරණය මගින් සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල හා ඉල්ලුම් ප්රමාණය අතර ප්රතිලෝම සම්බන්ධය ඉදිරිපත් කළ හැකි ය.
සාමාන්ය භාණ්ඩයක ඉල්ලුම් වක්රය වමේ සිට දකුණට පහළට බෑවුම් වේ.
සාමාන්ය භාණ්ඩයක ඉල්ලුම් වක්රය පහළට බෑවුම් වන්නේ සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල හා ඉල්ලුම් ප්රමාණය අතර ප්රතිලෝම සම්බන්ධතාව නිසා ය. එය ඉල්ලුම් නීතිය ලෙස හැඳින්වේ.
සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල හා ඉල්ලුම් ප්රමාණය අතර ප්රතිලෝම සම්බන්ධය ඇති වීමට හේතු විවිධ ප්රවේශ ඔස්සේ ඉදිරිපත් වී ඇති නමුදු මෙහි දී සලකා බලන්නේ මිල ප්රතිවිපාකය පිළිබඳ ව පමණි. (Price effect)
මිල ප්රතිවිපාකය සමන්විත වන්නේ උප ප්රතිවිපාක දෙකකිනි. එනම්:
- මිල වෙනස් වීමක ආදේශන ප්රතිවිපාකය
- මිල වෙනස් වීමක ආදායම් ප්රතිවිපාකය
ඉල්ලුම කෙරෙහි බලපාන අනෙකුත් සාධක නොවෙනස් ව තිබියදී සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල අඩු හෝ වැඩි හෝ වීම හේතු කොටගෙන එහි සාපේක්ෂ මිල අඩු හෝ වැඩි හෝ වීම නිසා සලකා බලන භාණ්ඩය සඳහා වූ ඉල්ලුම් ප්රමාණය වෙනස් වීම ආදේශන ප්රතිවිපාකය ලෙස හැඳින්වේ.
ගැණුම්කරුවන්ගේ මුදල් ආදායම ඇතුළු අනෙකුත් සාධක නොවෙනස්ව තිබිය දී සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිල අඩු හෝ වැඩි හෝ වීම හේතු කොටගෙන මූර්ත ආදායමේ ඇති වන වෙනස් වීම් මත සලකා බලන භාණ්ඩයේ ඉල්ලුම් ප්රමාණය අඩු හෝ වැඩි වීම ආදායම් ප්රතිවිපාකය ලෙස සලකයි.
සාමාන්ය භාණ්ඩයක මිල ඉහළ හෝ පහළ හෝ යාමක දී ආදේශණ ප්රතිවිපාකය සෑම විටම සෘණ සම්බන්ධයක් පෙන්නුම් කරන අතර සාමාන්ය භාණ්ඩයක මිල ඉහළ හෝ පහළ හෝ යාමක දී ආදායම් ප්රතිවිපාකය සෑම විටම ධන සම්බන්ධයක් පෙන්නුම් කරයි.
සාමාන්ය භාණ්ඩයක මිල පහළ යාමක දී සහ මිල ඉහළ යාමක දී මිල ප්රතිවිපාකය ක්රියාත්මක වීම පහත දැක්වෙන වගුවෙන් පෙන්නුම් කෙරේ:
| මිල වෙනස් වීම |
ආදේශන ප්රතිවිපාකය |
ආදායම් ප්රතිවිපාකය |
මිල ප්රතිවිපාකය |
| මිල පහළ යාම |
- (සෘණ) |
+ (ධන) |
- (සෘණ) |
| මිල ඉහළ යාම |
- (සෘණ) |
+ (ධන) |
- (සෘණ) |
ඉහත රූප සටහනේ:
- මිල රු 20 සිට 10 දක්වා පහළ යන විට ඉල්ලුම් ප්රමාණය 200 සිට 300 දක්වා ඉහළ යාම ඉල්ලුම් ප්රසාරණය වේ.
- මිල රු. 20 සිට 30 දක්වා ඉහළ යනවිට ඉල්ලුම් ප්රමාණය 200 සිට 100 දක්වා පහළ යාම ඉල්ලුම් සංකෝචනය වේ.
ඉල්ලුම් නීතියට පටහැණි අවස්ථා පහත පරිදි දැක්විය හැකි ය:
- ගිෆන් භාණ්ඩ (Giffen goods)
- ප්රදර්ශනාත්මක භාණ්ඩ (Veblen goods)
මෙම භාණ්ඩවල මිල ඉහළ යන විට ඉල්ලුම් ප්රමාණය ඉහළ යන අතර මිල පහළ යන විට ඉල්ලුම් ප්රමාණය පහළ යන බැවින් මිල හා ඉල්ලුම් ප්රමාණය අතර අනුලෝම සම්බන්ධයක් ඇති වේ. මේ නිසා ඉල්ලුම් වක්රයේ හැඩය පහළ සිට ඉහළට බෑවුම් වූ ස්වරූපයක් ගනී.
සාමාන්යයෙන් ගිෆන් භාණ්ඩවල මිල ඉහළ හෝ පහළ හෝ යාමක දී ආදේශණ ප්රතිවිපාකය සෑම විටම සෘණ සම්බන්ධයක් පෙන්නුම් කරන අතර ආදායම් ප්රතිවිපාකය ප්රබල සෘණ සම්බන්ධයක් පෙන්නුම් කරයි.
ප්රදර්ශනාත්මක භාණ්ඩවල මිල ඉහළ යන විට ඒවාට ඇති ඉල්ලුම් ප්රමාණය වැඩි කරන්නේ ගැනුම්කරුගේ ව්යාජ තත්ත්වය ප්රදර්ශනය කිරීමේ අපේක්ෂාවෙනි. නිදසුනක් ලෙස දියමන්ති, මිල අධික වාහන ඉල්ලුම් කරන්නේ ප්රදර්ශනාත්මක ප්රතිවිපාකය මත යි. මෙම නිසා මෙම භාණ්ඩය ඉල්ලුම් නීතියට පටහැණි අවස්ථාවකි.
ලෙස ගණනය කරයි.
සහ සලකා බලන භාණ්ඩයේ මිලත් ඉල්ලුම් ප්රමාණයත් අතර අනුපාතිකයෙන් 
ගුණනය මගින් ගණනය කළ හැකි ය.
ලෙස දැක්විය හැකි ය.
