අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
ඉල්ලුම් සැපයුම් බලවේග මගින් තීරණය වන වෙළෙඳපොළ සමතුලිතය මගින් සමාජයක් තුළ භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කිරිමේ සහ බෙදාහැරීමෙහිලා කිසියම් ආකාරයක වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.
එසේ වුව ද සමාජීය, දේශපාලන හා ආර්ථික දෘෂ්ටිකෝණවලින් බලා මෙම වෙළෙඳපොළ සමතුලිතය සමාජයට අහිතකර වේ යැයි යන විවිධ මත පළ කෙරේ.
මේ නිසා නිදහස් වෙළෙඳපොළ ක්රියාකාරිත්වයට විවිධ ස්වරූපවලින් රජය මැදිහත් වනු දක්නට ලැබේ.
මෙලෙස වෙළෙඳපොළට රජය මැදිහත් වන ප්රධාන ආකාර කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
වෙළෙඳපොළ ක්රියාවලියට ආණ්ඩුව මැදිහත් වන සුලබ ම ආකාරයක් වන්නේ නිෂ්පාදකයන්ගෙන් හා පාරිභෝගිකයන් ගෙන් බදු අය කිරීම යි.
විවිධ අරමුණු ඇති ව ආණ්ඩුව බදු අය කිරිම් සිදු කරන අතර නිෂ්පාදනය හෝ පරිභෝජනය කරනු ලබන ඒකකයක් මත නිශ්චිත රුපියල් ප්රමාණයක බදු අය කිරීම හෝ භාණ්ඩයේ වටිනාකම මත කිසියම් ප්රතිශතයක් බදු වශයෙන් අය කිරීම හෝ ලෙසින් බදු අය කිරිමේ ප්රධාන ස්වරූප දෙකක් දැකිය හැකි ය.
මෙලෙසින් බදු අය කිරිම් නිසා ඉල්ලුම්, සැපයුම් තත්ත්ව වෙනස් වන බැවින්, ඉල්ලුම් සැපයුම් බලවේග මගින් තීරණය වන වෙළෙඳපොළ සමතුලිතයෙහි වෙනස්කම් හට ගනී.
බදු අය කරන්නා සේ ම රජය නිෂ්පාදකයන්ට හා පාරිභෝගිකයන්ට සහනාධාර දීම ද සිදු කරයි.
සහනාධාර දීම් නිසා ද ඉල්ලුම්, සැපයුම් තත්ත්ව වෙනස් වන බැවින්, ඉල්ලුම් සැපයුම් බලවේග මගින් තීරණය වන වෙළෙඳපොළ සමතුලිතයෙහි වෙනස්කම් හට ගනී.
බදු අය කිරිම් හා සහනාධාර ලබා දීම් හැරුණු විට රජය මිල ප්රතිපත්ති මගින් ද, ඉල්ලුම් සැපයුම් බලවේග මගින් තීරණය වූ සමතුලිත අගයන් වෙනස් කරන අවස්ථා ද පවතී.
මිල ප්රතිපත්ති යටතේ පාලනය කරන ලද මිල ගණන් හඳුන්වා දීම වර්තමානයේ විවිධ ආණ්ඩු විසින් අනුගමනය කරනු ලබන සුලබ ක්රියාමාර්ගයකි.
එහි දී ආණ්ඩුව නීති මගින් මිල නියම කිරීමේ කාර්යයට අවතීර්ණ වීමක් සිදු කරන අතර ඒ නිසා වෙළෙඳපොළ යාන්ත්රණයේ ක්රියාකාරිත්වය නිෂ්ක්රිය වීමක් සිදු වේ.
නිීති මගින් ආණ්ඩුව නියම කරනු ලබන මෙවැනි මිල පාලන ප්රතිපත්ති ස්වරූප දෙකකි.
නිෂ්පාදිත භාණ්ඩවල මිල ගණන් නිරන්තරයෙන් උච්චාවචනය වනවිට ආර්ථිකය තුළ මිල අස්ථායීතාවයක් හට ගනී. එවැනි මිල අස්ථායීතාවයන් වැළැක්වීම අරමුණු කර ගෙන ආණ්ඩු විසින් විවිධ මිල ස්ථායිකරණය ක්රියාමාර්ග ගනු ලැබේ.
සැපයුම්කරුවන් සහ ගැනුම්කරුවන් මත බදු පැනවීම, ආණ්ඩුවක් විසින් වෙළෙඳපොළ ක්රියාවලියට මැදිහත් වන සුලබ ම අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
භාණ්ඩ මත පනවනු ලබන බදු අනුපාතිකවල ස්වරූප දෙකකි.
නිෂ්පාදනය හෝ පරිභෝජනය හෝ කරන භාණ්ඩයේ වටිනාකම මත කිසියම් ප්රතිශතයක් බදු වශයෙන් අය කර ගැනීම ප්රතිශත බද්දක් වශයෙන් හඳුන්වයි.
නිදසුන: සීනි 1 කි.ග්රෑ වටිනාකම මත 2% ක බද්දක් පැනවීම.
නිෂ්පාදනය හෝ පරිභෝජනය කරනු ලබන භාණ්ඩ ඒකකයක් මත කිසියම් රුපියල් ප්රමාණයක් බදු වශයෙන් අයකර ගැනීම ඒකක බද්දක් පැනවීම යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙය නිශ්චිත බද්දකි.
නිදසුන්:
සැපයුම්කරු මත ඒකක බදු පැනවීමේ නිසා සිදු වන්නේ නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ යෑමයි.
මේ නිසා සැපයුමෙහි අඩු වීමක් සිදු වන අතර, බද්දේ ප්රමාණයෙන් සැපයුම් වක්රය විතැන් වීමක් ද සිදු වේ.
මෙලෙසින් ඒකක බද්දක් පැනවීම නිසා වෙළෙඳපොළ සමතුලිතයට වන බලපෑම ලේඛන, ප්රස්තාර හා සමීකරණ මගින් පෙන්නුම් කළ හැකි ය.
සැපයුම්කරු මත ඒකක බද්දක් පැනවූ විට එම බද්ද සැපයුම් ලේඛනයට, සැපයුම් වක්රයට සහ සැපයුම් සමීකරණයට පහත ලෙස ගැළපිය හැකි ය.
පහත දැක්වෙන්නේ තරගකාරී භාණ්ඩ වෙළෙඳපොළක කිසියම් භාණ්ඩයක් සඳහා වන ඉල්ලුම් හා සැපයුම් ලේඛනයකි .
| මිල (රු) | සැපයුම් ප්රමාණය (ඒකක) |
|---|---|
| 0 | 0 |
| 5 | 10 |
| 10 | 20 |
| 15 | 30 |
| 20 | 40 |
| 25 | 50 |
| 30 | 60 |
| 35 | 70 |
| 40 | 80 |
ආණ්ඩුව මෙම භාණ්ඩයේ සෑම විකුණුම් ඒකකයකින් ම රුපියල් 5.00 ක බද්දක් අය කරන බව සිතමු. මේ නිසා වෙළෙඳපොළ නව සැපයුම් ලේඛනය පහත පරිදි වේ.
| මිල (රු) | ඒකක බද්ද (රු) | බද්දෙන් පසු මිල (රු) | සැපයුම් ප්රමාණය (ඒකක) |
|---|---|---|---|
| 0 | 5 | 5 | 0 |
| 5 | 5 | 10 | 10 |
| 10 | 5 | 15 | 20 |
| 15 | 5 | 20 | 30 |
| 20 | 5 | 25 | 40 |
| 25 | 5 | 30 | 50 |
| 30 | 5 | 35 | 60 |
| 35 | 5 | 40 | 70 |
| 40 | 5 | 45 | 80 |
ඒකක බද්ද නිෂ්පාදකයාට පිරිවැයක් වන බැවින් බද්ද පැනවීම නිසා සැපයුම් ප්රමාණය අඩු වී ඇති බව ඉහත වගු සටහනෙන් පැහැදිලි වේ.
ඒකක බද්ද පැනවීමට පෙර ඉල්ලුම් සහ සැපයුම් තොරතුරු සහ බද්ද පැනවීම නිසා නව සැපයුම් ලේඛනයෙන් දැක්වෙන ආකාරයට සැපයුම අඩු වීම පිළිබඳ තොරතුරු පහත පරිදි ප්රස්තාර සටහනක් මගින් දැක්විය හැකි ය.
නිෂ්පාදකයන් මත රුපියල් 5 ක ඒකක බද්දක් පැනවීම නිසා සැපයුම් වක්රය සිට 1 දක්වා විතැන් වී ඇති අතර සමතුලිතය ද වෙනස් වී ඇත.
එනම්, බද්දට පෙර,
බද්දට පසු,
නිෂ්පාදකයන් මත ඒකක බදු පැනවීම නිසා සමතුලිතය වෙනස් වීමට අමතර ව ශුභසාධන ප්රතිවිපාකයන් ද හට ගනී.
පහත ප්රස්තාර සටහන මගින් එම ශුභසාධන ප්රතිවිපාකයන් හඳුනා ගත හැකි ය.
ඒකක බදු පැනවීම ආශ්රිත ආර්ථික ප්රතිවිපාක සමීකරණ භාවිතයෙන් ද සොයා බැලිය හැකි ය.
ඉහත සැලකිල්ලට ගත් නිදසුනට අනුව ඒකක බදු පැනවීමට පෙර ඉල්ලුම් (Demand) සහ සැපයුම් සමීකරණ (Supply equations) පහත පරිදි වේ.
මේ නිසා බද්දට පෙර, සමතුලිතය,
නව සැපයුම් සමීකරණය
∴ බද්දට පසු නව සමතුලිතය,
P = 22.50, සැපයුම් සමීකරණයට ආදේශයෙන් නව සමතුලිත ප්රමාණය,
Qs = 10 + 2 (22.50)
Qs = 35 //
නිෂ්පාදකයන් මත ඒකක බදු පැනවීම නිසා ඇති වන අනෙකුත් ප්රතිවිපාක ඉල්ලුම් සැපයුම් සමීකරණ මගින් ද දැක්විය හැකි ය.
ගැනුම්කරුවන් මත ඒකක බදු පැනවීම යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භාණ්ඩයක් මිලදී ගන්නා අවස්ථාවේ දී ඒකකයක් මත නිශ්චිත රුපියල් ප්රමාණයක් ගැනුම්කරුගෙන් බදු ලෙස අය කිරීමයි.
මෙහි දී භාණ්ඩයක් මිල දී ගන්නා අවස්ථාවේ දී අය කරන හෙයින් නෛතික වශයෙන් බද්ද මුළුමනින්ම ගෙවනු ලබන්නේ ගැනුම්කරු ය.
ගැනුම්කරුවන් මත ඒකක බද්දක් පැනවූ විට එම භාණ්ඩයේ සැපයුම් වක්රයට කිසිඳු බලපෑමක් ඇති නොවේ.
එහෙත් ගැනුම්කරුවන් මත ඒකක බදු පැනවූ විට ගැනුම්කරුවන් ගෙවිය යුතු මිල ඉහළ යන බැවින් ගැනුම්කරුවන් මිල දී ගත් ඒකක සඳහා බද්දෙන් පසු ගෙවීමට කැමති මිල අඩුවේ. මේ නිසා පැවති මිල ගණන් යටතේම බද්දේ ප්රමාණයෙන් ඉල්ලුම් වක්රය විතැන් වේ.
ගැනුම්කරු මත ඒකක බද්දක් පැන වූ පසු සමතුලිතය වෙනස් වන ආකාරය පහත රූප සටහනේ දැක්වේ.
ඉහත රූප සටහනට අනුව ගැනුම්කරු මත ඒකක බද්ද පැනවීමට පෙර සමතුලිතය E0 ලක්ෂයෙන් දැක්වේ. එහිදී සමතුලිත මිල P0 ද සමතුලිත ප්රමාණය Q0 ද වේ. ගැනුම්කරු මත ඒකක බද්ද පැනවීමෙන් පසු නව සමතුලිතය E1 ලක්ෂයෙන් දැක්වේ. එහි දී සමතුලිත මිල P1 ද සමතුලිත ප්රමාණය Q1 ද වේ.
නිෂ්පාදකයන් මත ඒකක බද්දක් පැනවූ විට එහි අවසාන බදු දැරීම කෙරෙහි බලපාන ප්රධාන ම සාධකය වන්නේ ඉල්ලුම් හා සැපයුම් නම්යතාවය යි.
විවිධ ඉල්ලුම් නම්යතා අවස්ථාවන්හි දී බදු බරෙහි දැරීම සිදුවන ආකාරය පහත ලෙස රූප සටහන් මගින් දැක්විය හැකි ය.
3. ඒකීය නම්ය ඉල්ලුම් අවස්ථාව:
පහත දැක්වෙන්නේ තරගකාරී භාණ්ඩ වෙළෙඳපොළක කිසියම් භාණ්ඩයක් සඳහා වන ඉල්ලුම් සැපයුම් ලේඛන ය.
| මිල (රු) | ඉල්ලුම් ප්රමාණය (ඒකක) | සැපයුම් ප්රමාණය (ඒකක) |
|---|---|---|
| 0 | 80 | 0 |
| 5 | 70 | 10 |
| 10 | 60 | 20 |
| 15 | 50 | 30 |
| 20 | 40 | 40 |
| 25 | 30 | 50 |
| 30 | 20 | 60 |
| 35 | 10 | 70 |
| 40 | 0 | 80 |
ආණ්ඩුව මෙම භාණ්ඩයේ සෑම නිෂ්පාදන ඒකකයක් සඳහා රුපියල් 5.00 ක සහනාධාරයක් ලබා දෙන්නේ යයි සිතමු. මේ නිසා වෙළෙඳපොළ නව සැපයුම් ලේඛනය පහත පරිදි වේ.
Qd = 80 +2P
Qs = 0 + 2P
| මිල (රු) | ඒකක සහනාධාරය (රුපියල්) | සහනාධාරයේ පසු මිල (රු) | සැපයුම් ප්රමාණය (ඒකක) |
|---|---|---|---|
| 0 | 5 | 5 | 0 |
| 5 | 5 | 0 | 10 |
| 10 | 5 | 5 | 20 |
| 15 | 5 | 10 | 30 |
| 20 | 5 | 15 | 40 |
| 25 | 5 | 20 | 50 |
| 30 | 5 | 25 | 60 |
| 35 | 5 | 30 | 70 |
| 40 | 5 | 35 | 80 |
සහනාධාරයට පෙර,
සහනාධාරයට පසු,
ඉහත සැලැකිල්ලට ගත් නිදසුනට අනුව, සහනාධාරයට පෙර ඉල්ලුම් හා සැපයුම් සමීකරණ:
∴ සහනාධාරයට පෙර සමතුලිතය,
80 - 2P = 0 + 2P
80 = 4P
20 = P
සමතුලිත මිල = රු. 20.00//
සමතුලිත ප්රමාණය,
= 80 - 2 × 20
= 40
= ඒකක 40 //
මිල පාලනය
1. උපරිම මිල නියම කිරීම
2. අවම මිල නියම කිරීම
නිදසුන් :
පහත රූප සටහනෙහි දැක්වෙන්නේ එවැනි සඵල උපරිම මිල සීමා නියම කිරීමකි.
උපරිම මිල සීමා නියම කිරීම නිසා ඇති වන ප්රතිවිපාක තව දුරටත් පහත පරිදි දැක්විය හැකිය.
අහිමි ශුභ සාධනය ලබාගන්නා ආකාරය :-
මේ අනුව ඉහත ගණනය කරන ලද තොරතුරු ද සමඟින් උපරිම මිල සීමා පැනවීම පාරිභෝගිකයාට බලපෑ ආකාරය පැති දෙකකින් විග්රහ කළ හැකි ය. එනම්
අහිමි ශුභ සාධනය = B+D - (B+C+D+E )
= - (C+E)
උපරිම මිල අර්ථවත් වන්නේ එහි අපේක්ෂිත වාසිය එලෙසින් ම පාරිභෝගිකයාට ලැබේ නම් ය.
උපරිම මිල නියම කිරීම නිසා ඇති වන අධි ඉල්ලුම හේතුවෙන් වෙළෙඳපොළහි ඇති වන භාණ්ඩ හිඟයට පිළියම් වශයෙන් භාණ්ඩ ආනයනය කළ හැකි ය. එසේ කිරිමෙන් උපරිම මිල පැනවීමේ වාසි පාරිභෝගිකයාට ලබා දිය හැකි ය.
එසේ ම උපරිම මිල සීමා පැනවීම නිසා අධෛර්යමත් වන නිෂ්පාදකයන් දිරිගැන්වීම සඳහා අවශ්ය ක්රියාමාර්ග ගැනීමෙන් ද වෙළෙඳපොළෙහි ඇති වන හානි වළක්වා අපේක්ෂිත වාසිය පාරිභෝගිකයින් අතර සලාක කර බෙදා දීමට සිදු වේ.
උපරිම මිල සීමා පැනවීම නිසා වෙළෙඳපොළ මිල යන්ත්රණය නිෂ්ක්රිය වන බැවින්, හිඟ භාණ්ඩ සලාක කිරීමට සිදුවන්නේ මිල නොවන මාධ්යයන් භාවිත කිරිමෙන් ය. පහත දැක්වෙන්නේ සලාක කිරීම සඳහා යොදා ගත හැකි එවැනි මිල නොවන මාධ්යය.
ඉල්ලුම් සැපයුම් බලවේග මත තීරණය වූ වෙළෙඳපොළ මිල නිෂ්පාදකයන්ට අසාධාරණ වෙතැයි යන විශ්වාසය මත නිෂ්පාදකයින්ට සාධාරණත්වයක් සැලසීම සඳහා ආණ්ඩුව විසින් සමතුලිත මිලට ඉහළින් නීත්යනුකූල ව නියම කරන මිල අවම මිල සීමා නියම කිරීම යන්නෙන් අදහස් වේ.
අවම මිල සීමා පැනවීමේ අරමුණ නිෂ්පාදකයන්ට සාධාරණත්වයක් සැලසීම වන බැවින් අවම මිල සමතුලිත මිලට වඩා ඉහළින් නියම කළ යුතු ය.
සමතුලිත මිලට ඉහළින් නියම කරනු ලබන අවම මිල සඵල අවම මිල නමින් හැඳින්වේ.
නිදසුන් :
පහත රූප සටහනින් දැක්වෙන්නේ අවම මිල සීමා පැනවීමකි.
අවම මිල සීමා නියම කිරිමෙහි ප්රතිවිපාක තව දුරටත් පහත ලෙස දැක්විය හැකි ය.
අවම මිලෙහි ශුභ සාධනය ප්රතිවිපාකයන් පහත ලෙස ප්රස්තාර සටහනක් මගින් දැක්විය හැකි ය.
මෙහි දී නිෂ්පාදකයා F+G+H+I ලෙසින් වන විචල්ය පිරිවැය Q2 සැපයීමට තීරණය කළ ද පාරිභෝගිකයා ඉල්ලුම් කරන්නේ Q2 නිසා B+D+F ලෙසින් වන නිෂ්පාදකයාගේ අයභාරය ඔහුගේ පිරිවැයට වඩා අඩු වේ.
මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ නිෂ්පාදකයන්ට සාධාරණත්වය සඳහා අවම මිල සීමා පැනවීම සිදු කළත්, අපේක්ෂිත තරමේ වාසියක් නිෂ්පාදකයාට අත් නොවන බව යි.
මේ නිසා අවම මිල අර්ථවත් කිරීම සඳහා යම් යම් ක්රියාමාර්ග ගත යුතු ය. පහත දැක්වෙන්නේ එවැනි ක්රියාමාර්ග කිහිපයකි.
ඉහත ක්රියාමාර්ගවලට අමතර ව අවම මිල අර්ථවත් කර ගැනීම සඳහා රජයක් අනුගමනය කරන සුවිශේෂ ක්රියාමාර්ගයක් ලෙස මිල ආධාරක ප්රතිපත්ති දැක්විය හැකි ය.
මිල ආධාරක ප්රතිපත්ති වල දී අවම මිල නිෂ්පාදකයාට ලැබෙන බව සහතික වීමක් සිදුවේ. ඒ අනුව එහි දී අවම මිල සහතික මිලක් සේ සැලැකේ.
අවම මිල සහතික මිලක් සේ සලකමින් නිෂ්පාදකයා ආරක්ෂා කර ගනිමින් නිෂ්පාදකයන්ගේ ආදායම ඉහළ නැංවීම සඳහා රජයක් අනුගමනය කරන මිල ආධාරක ප්රතිපත්ති ස්වරූප දෙකකි.
රජයේ මිල දී ගැනීම් සහිත මිල ආධාරක ප්රතිපත්තිය යනු, රජය විසින් නියම කරනු ලබන අවම මිල යටතේ නිෂ්පාදකයා වෙළෙඳපොළට සැපයීමට කැමති මුළු භාණ්ඩ ප්රමාණයෙන් අවම මිල යටතේ පාරිභෝගිකයා මිල දී ගෙන ඉතිරි වන අතිරික්ත සැපයුම රජය මිල දී ගැනීම යි.
මෙලෙසින් වන අතිරික්ත සැපයුම රජය මිලට ගැනීම හා ඒ ආශ්රිත ඇති වන ප්රතිවිපාක පහත ලෙස රූප සටහනක් මගින් දැක්විය හැකි ය.
(C+E+G+H+K ප්රමාණයෙන් අතිරික්තය මිල දී ගැනීමේ මිල ආධාරක ප්රතිපත්තිය නිසා සමාජ ශුභ සාධනයේ අහිමි වීමක් සිදු ව ඇත.)
ඌන පූරණ ගෙවීම් ක්රමය යනු අවම මිල සීමාව යටතේ නිෂ්පාදකයන් වෙළෙඳපොළට සැපයීමට කැමැති මුළු භාණ්ඩ ප්රමාණය ම පාරිභෝගිකයන් ගෙවීමට කැමති වෙළෙඳපොළ තීරණය වන මිලත් රජය විසින් පනවන ලද අවම මිලත් අතර ප්රමාණය රජය විසින් නිෂ්පාදකයාට ගෙවීම යි.
ඌන පූරණ ගෙවීම් ක්රමය පහත ලෙස රූප සටහනක් මගින් දැක්විය හැකි ය.
