අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
සමාජයක් විසින් සමස්ත ආර්ථික ක්රියාකාරිත්වය තුළින් ඉටුකර ගැනීමට අපේක්ෂා කරන විවිධ අරමුණු සාර්ව ආර්ථික අරමුණු වශයෙන් හැඳින්වේ.
සමස්ත ආර්ථිකයේ ක්රියාකාරිත්වයට බලපෑම් කරන මූලික විචල්යන් සාර්ව ආර්ථික විචල්යන් වේ.
සාර්ව ආර්ථික විචල්යයන් අපේක්ෂිත මට්ටමට ළඟා නොවන අවස්ථාවල දී, එනම් අනපේක්ෂිත සාර්ව ආර්ථික උච්චාවචනයන් ඇති වන විට දී සාර්ව ආර්ථික ගැටලු ඇති වේ.
ආර්ථික පසුබැසීම යනු කෙටි කාලීන (කාර්තු දෙකකට වඩා අඩු කාලයක දී සිදු වන) තත්ත්වයකි. ආර්ථිකයේ භාණ්ඩ හා සේවා සඳහා සමස්ත ඉල්ලුම අඩු වී නිෂ්පාදනය අඩු වීම මගින් ආර්ථික පසුබැසීම ඇති වේ. ආර්ථික පසුබැසීම තුළින් සේවා වියුක්තිය ඉහළ යයි. නිෂ්පාදන හැකියා මායිම් වක්රයේ ලක්ෂ්යයකින් ඇතුළට විතැන් වීමක් මගින් ආර්ථික පසුබැසීම පෙන්නුම් කළ හැකි ය.
ආර්ථික ප්රසාරණයේ දී ආර්ථිකයේ භාණ්ඩ හා සේවා සඳහා සමස්ත ඉල්ලුම වැඩි වී සමස්ත නිමැවුම ඉහළ යාම සිදු වේ.
ආර්ථිකයේ සමස්ත නිෂ්පාදන සාධක ඵලදායී ආකාරයෙන් නිෂ්පාදනය සදහා උපරිම ලෙස භාවිත නොකිරීම සේවා වියුක්තිය යි.
ආර්ථිකයක පොදු මිල මට්ටමෙහි අඛණ්ඩ ඉහළ යාම උද්ධමනය වශයෙන් හඳුන්වයි.
සාර්ව ආර්ථික උච්චාවචන ව්යාපාර චක්රය ආශ්රයෙන් පෙන්නුම් කළ හැකි ය.
එසේ ම සාර්ව ආර්ථිකයේ කෙටි කාලීන හා දිගු කාලීන හැසිරීම්වල සම්බන්ධතාව අවබෝධ කර ගැනීමට ද ව්යාපාර චක්ර උපයෝගී කරගත හැකි ය.
කාලයත් සමඟ ආර්ථිකයේ මූර්ත දළ දේශීය නිෂ්පාදනයේ චක්රීය හැසිරීම ව්යාපාර චක්ර ලෙස හඳුන්වයි.
එය පහත දැක්වෙන ආකාරයට ප්රස්තාර සටහනකින් ඉදිරිපත් කළ හැකි ය.
සැබෑ නිමැවුමෙන් සමස්ත ආර්ථිකයේ කෙටි කාලීන හැසිරීම පෙන්නුම් කරන අතර විභව නිමැවුමෙන් සමස්ත ආර්ථිකයේ දිගු කාලීන හැසිරීම පෙන්නුම් කරයි.
විභව නිමැවුම යනු ආර්ථිකයක සම්පත් පූර්ණ හා උපරිම කාර්යක්ෂමතාවයෙන් උපයෝජනය කළ විට උද්ධමන පීඩනයකින් තොරව ලබා ගත හැකි උපරිම වූත් තිරසර වූත් නිමැවුම් මට්ටම යි.
කාලයත් සමඟ විභව නිමැවුම වටා සැබෑ නිමැවුම දෝලනය වේ.
විභව නිමැවුමට පහළ සත්ය නිමැවුමේ පහළ ම අවස්ථාව පතුල හා විභව නිමැවුමට ඉහළ සැබෑ නිමැවුමේ ඉහළ ම අවස්ථාව මුදුනත වේ.
පතුලේ සිට මුදුනත දක්වා ගමන් කරන අවධිය නිමැවුමේ ප්රසාරණ අවධිය වේ.
මුදුනත සිට පතුල දක්වා ගමන් කරන අවධිය නිමැවුමේ පසුබැසීමේ අවධිය වේ.
ප්රසාරණ අවධිය පසුබැසීමේ අවධියට වඩා දීර්ඝ වේ.
ව්යාපාර චක්රයක එක් මුදුනක සිට තවත් මුදුනකට ඇති දුර ව්යාපාර චක්රයක කාලය වේ.
එකම ව්යාපාර චක්රයක මුදුනත් අතර දිග එකිනෙකට වෙනස් වේ.
ව්යාපාර චක්රයක දිගු කාලීන උපනති තත්ත්වයක් ද විභව නිමැවුම් මට්ටමෙහි පෙන්නුම් කරයි. විභව නිමැවුම් රේඛාවෙන් පෙන්නුම් කරනුයේ දිගු කාලීන ආර්ථික වෘද්ධියේ හැසිරීම යි.
විභව නිමැවුම් මට්ටම හා සැබෑ නිමැවුම් මට්ටම් අතර වෙනස නිමැවුම් පරතරය යි.
සාර්ව ආර්ථික අරමුණු කරා ළඟා වීමට නිමැවුම් පරතරය අවම කර ගැනීම වැදගත් වේ.
සාර්ව ආර්ථික අරමුණු කරා ආර්ථිකය මෙහෙයවීමට ගනු ලබන ක්රියාමාර්ග සාර්ව ආර්ථික ප්රතිපත්ති ලෙස හැඳින්වේ.
එම ප්රතිපත්තිවලින් කිහිපයක් පහත පරිදි පැහැදිලි කළ හැකි ය.
මූල්ය ප්රතිපත්තිය මගින් සිදු කරනුයේ මුදල් සැපයුමට හා පොළී අනුපාතයට බලපෑම් කිරීම යි. මුදල් සැපයුම හා පොළී අනුපාතය වෙනස් කිරීම මගින් නිෂ්පාදනය, පාරිභෝජනය, ඉතිරි කිරිම්, ආයෝජන, මිල මට්ටම, ආදි විචල්යවලට බලපෑම් කළ හැකි ය. මූල්ය ප්රතිපත්ති සඳහා භාවිත කරන උපකරණ වනුයේ,
මූල්ය ප්රතිපත්තිය ක්රියාත්මක කෙරනුයේ මහ බැංකුව විසිනි.
රාජ්ය මූල්ය ප්රතිපත්තිය යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ පිස්කල් ප්රතිපත්තිය යි. රාජ්ය ආදායම හා රාජ්ය වියදම වෙනස් කිරීම මගින් සාර්ව ආර්ථික විචල්යයන්ට බලපෑම් කිරීම මගින් සාර්ව ආර්ථික අරමුණු කරා ළඟා විය හැකි ය. මෙම පිස්කල් ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කිරිමේ ප්රධාන උපකරණ වනුයේ,
සාර්ව ආර්ථික ක්රියාකාරිත්වයට දායක වන විවිධ අංශ, ආර්ථික කාරක නමින් හැඳින්වේ. එම කාරක සිව් වැදෑරුම් වේ. ඒවා නම්,
සරල ආර්ථිකයක් ක්රියාකාරිත්වය වෘත්තාකාර ආදායම් ප්රවාහයක් ඇසුරෙන් පැහැදිලි කිරීමේදී කාරක අතර පවතින අන්තර් සම්බන්ධතාව ද පැහැදිලි කිරීමට පහත රූප සටහන උපකාරී කර ගත හැකි ය.
ඉහත රූප සටහන ඇසුරින් ජාතික ගිණුම්කරණයේ ප්රවේශ තුන අංශ දෙකක් පමණක් ඇති (සරල) ආර්ථිකයක වෘත්තාකාර ප්රවාහය ඇසුරෙන් පහත සඳහන් පරිදි කළ හැකි ය.
නිදසුන්: සීනි අවසාන පාරිභෝගික භාණ්ඩයක් වුව ද රස කැවිලි නිෂ්පාදකයාට එය අන්තර් භාණ්ඩයක් විය හැකි ය.
නිෂ්පාදිතයේ එකතු කළ වටිනාකම ගණනය කළ හැකි ආකාර දෙකකි.
| නිෂ්පාදන මූලාශ්රය | ආදායම් මූලාශ්රය |
|---|---|
මුළු එකතු කළ වටිනාකම 5000 |
මුළු එකතු කළ වටිනාකම 5000 |
නිෂ්පාදන සීමාව (Production Boundary) සංකල්පය භාවිත කරනුයේ ආර්ථික නිෂ්පාදන ක්රියාකාරකම් සහ ආර්ථික නොවන නිෂ්පාදන ක්රියාකාරකම් වෙන් කර අර්ථ දැක්වීමටයි. SNA – 2008 ජාතික ගිණුම්කරණ ක්රමවේදයට අනුව නිෂ්පාදන සීමාව ඉතා පැහැදිලිව විස්තර කරයි.
නිෂ්පාදන සීමාව අර්ථකථනය සඳහා පවත්නා ආර්ථිකය තුළ ඔවුන් ඉටු කරන ප්රධාන නිමැවුම අනුව නිෂ්පාදකයන් කොටස් තුනකට වර්ග කළ හැකි වේ.
ජාතික ගිණුම්කරණයේ දී නිෂ්පාදනයේ සීමාව තුළට ඇතුළත් කළ යුතු නිෂ්පාදන ක්රියාකාරකම් පහත දැක්වේ.
මෙලෙස ගෘහ ඒකකය තුළ සිදුවන භාණ්ඩ නිෂ්පාදන ක්රියාකාරකම් නිෂ්පාදන සීමාවට ඇතුළත් කළ ද ගෘහ ඒකකයේ සාමාජිකයා විසින් තමන්ගේ ම පෞද්ගලික පරිභෝජනය සඳහා ඉටු කරනු ලබන සේවා ආර්ථික නිෂ්පාදන ක්රියාවන් ලෙස නොසැලකයි.
නිදසුන්:
කෙසේ වෙතත් මිනිසාගේ මැදිහත් වීමක් සහිත ද නැද්ද යන්න මත නිෂ්පාදන සීමාවට ඇතුළත් කිරීම හෝ නොකිරීම සිදුවේ.
ස්වාභාවික සම්පතක් වුව ද පුද්ගලයෙකුගේ පාලනයට නතුවී නිෂ්පාදනයක් බිහි වන්නේ නම් ඒවා නිෂ්පාදන සීමාවට අයත් වේ.
නිදසුන්:
දළ දේශීය නිමැවුම ගණනය කිරීමේ දී නිරීක්ෂණය නොවන ආර්ථික කටයුතු ද ඇතුළත් විය යුතු ය.
නිරීක්ෂණය නොවන ආර්ථික කටයුතු කොටස් දෙකකින් සමන්විත වේ. එනම්
සැඟැවුණු ආර්ථික ක්රියාකාරකම් ලෙස සලකනු ලබන්නේ විධිමත් ගණනය කිරීමකට පාත්ර නොවන නීත්යනුකූල ආර්ථික ක්රියාකාරකම් ය.
වුවමනාවෙන් ම මෙම ආර්ථික ක්රියා වසන් කොට තබා ගැනීමට උත්සාහ දැරීමට බලපාන හේතු කීපයකි.
නිදසුන්:
මෙලෙස වාර්තා නොතැබීම, තොරතුරු සැපයීම හා නීතිරීති මඟ හැරීම නිසා සැඟවුණු ආර්ථික කටයුතු පිළිබඳ ව දත්ත නොලැබී යාම මෙහි දී දැකිය හැකි ය.
නීත්යානුකූල නොවන ආර්ථික කටයුතු ස්වරූප 2 ක් පවතී.
නිදසුන්:
නිදසුන්:
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට ඇතුළත් නොවන ඵලදායී කටයුතු
දේශීය නිමැවුම ගණනය කිරීමේ දී බැහැර කෙරෙන ඵලදායී නොවන ගණුදෙනු
ශ්රී ලංකාවේ දළ දේශීය නිමැවුම ගණනය කිරීමේ දී විවිධ ආකෘති භාවිත කරයි-
ශ්රී ලංකාවේ සම්මත කර්මාන්ත කටයුතුවලට මූලික වශයෙන් ඇතුළත් වන ශීර්ෂයන් පහත දැක්වේ.
ඉහත ශීර්ෂ දහයට අදාළ ආර්ථික ක්රියාකාරකම්වල මූල්යමය වටිනාකම මූලික මිල අනුව සමස්ත එකතු කළ අගය වේ.
ආයතනික අංශ වර්ගීකරණය අනුව ආර්ථික ක්රියාකාරකම්වල සංයුතිය.
ආයතනික අංශයක් (ඒකකයක්) යනු සමස්ත ආර්ථිකය තුළ වත්කම් හිමිකර ගැනීම, වගකීම් දැරීම සෙසු ආයතනත් සමඟ ගනුදෙනුවලට සම්බන්ධවීමට හැකියාව ඇති ආර්ථික ඒකකය ය.
සමස්ත ආර්ථිකය යනු ගිණුම්කරණ කාල පරිච්ඡේදය තුළ සියලු ම ආයතනික ඒකක නේවාසිකව කටයුතු කරන ආර්ථික ප්රදේශයක් ලෙස හඳූන්වයි. ආර්ථික ප්රදේශය යනු සඵල ආර්ථික පාලනයක් සහිත තනි ආණ්ඩුවක් යටතේ පුද්ගලයන්ට, භාණ්ඩවලට හා ප්රාග්ධනයට නිදහසේ සංචලනය විය හැකි භූගෝලීය ප්රදේශයකි.
සමස්ත ආර්ථික ප්රදේශය තුළ සිටින ප්රධාන ආයතනික ඒකක පහකි.
මේ යටතට ගැනෙන්නේ වෙළෙඳපොළ අරමුණු කරගත් නිෂ්පාදනයන්හි නිරත වන විවිධ සංස්ථා හා සමාගම් ය. මේ යටතට රාජ්ය හා පෞද්ගලික යන දෙඅංශයේ ම නිෂ්පාදන සමාගම් අයත් ය.
මූල්ය සේවා සැපයීම ප්රධාන අරමුණ කරගත් සංස්ථා හා සමාගම් මේ යටතට ගැනේ. මූල්ය අතරමැදි කටයුතු හා වෙනත් විශේෂිත භාණ්ඩ හා සේවා සැපයීම මෙම අංශයේ කාර්යභාරය වේ. මේ යටතට රාජ්ය හා පෞද්ගලික යන දෙඅංශයේ ම සමාගම් අයත් ය.
රාජ්ය අංශයට වෙළෙඳපොළ අරමුණු කර නොගත් පෞද්ගලික හා සාමූහික පරිභෝජනය සඳහා සේවා සපයන විවිධ රාජ්ය ආයතන මෙයට අයත් වේ.
නිදසුන්:
- අධ්යාපනය, සෞඛ්ය, ආරක්ෂාව, පරිසරය සුරැකීම
නොමිලේ හෝ වෙළෙඳපොළ මිලට වඩා අඩුවෙන් හෝ ගෘහ ඒකක සඳහා සේවා සපයන ආයතන වේ. මෙම ආයතනයන්හි සේවකයින් හෝ සාමාජිකයින් ස්වේච්ඡාවෙන් තම ශ්රමය කැප කරයි.
නිදසුන්:
- පුණ්ය ආයතන, ආගමික සංවිධාන, දේශපාලන පක්ෂ
- ගෘහ ඒකක HH (කුටුම්බ අංශය)
තමන්ගේ ම පරිභෝජනය සඳහා සහ වෙළෙඳපොළ අරමුණු කොට ගෙන නිෂ්පාදන කටයුතුවල නිරත වන ගෘහ ඒකක මෙම අංශයට අයත් වේ. පාරිභෝගික හා නිෂ්පාදක දෙපිරිස ම මෙම ගෘහ අංශය තුළ සිටිති. ආගමික පූජ්ය පක්ෂය හා සිර ගත පිරිස් ද මීට අයත් ය.
ඉහත නේවාසික ආයතනික ඒකක වලට අමතර ව නේවාසික නොවන කුටුම්බ හා සමාගමික අංශය ලෙස තවත් ආයතනික ඒකකයක් පවතී, එය අවශේෂ ලෝකය ROW ලෙස හඳූන්වයි.
නිෂ්පාදන ප්රවේශය යටතේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වටිනාකම් තක්සේරු කිරීම සඳහා විවිධ මිල ගණන් පවතින අතර ඒවා පහත දැක්වේ.
මූලික මිල යනු නිෂ්පාදකයා තම භාණ්ඩය හෝ සේවාව හෝ නිෂ්පාදනය කොට අලෙවි කිරීමට සූදානම් කොට ඇති අවස්ථාවක දී එම භාණ්ඩය හෝ සේවාව සඳහා අදාළ මිල වේ. එනම් ගැනුම්කරුවන්ගෙන් නිෂ්පාදකයාට ලැබිය යුතු මිල මූලික මිල වශයෙන් හදුන්වයි. නිෂ්පාදකයා නිෂ්පාදනයේ දී ලබාගත් සහනාධාර මෙම මිලට ඇතුළත් වී ඇත.
නිදසුන්:
ප්රවාහන වියදම් මූලික මිලට ඇතුළත් නොවන අතර ගැනුම්කරුවන් විසින් නිෂ්පාදකයාට ගෙවූ වෙන් කළ නොහැකි ප්රවාහන වියදම් මෙම මිලට ඇතුළත් වී තිබීමට ඉඩ ඇත.
නිෂ්පාදිතය මත අය කරනු ලබන කිසිදු බද්දක් මූලික මිලට ඇතුළත් නොවේ.
නිෂ්පාදිතය මත අය කරනු ලබන බදු හා නිෂ්පාදනය මත අයකරනු ලබන වෙනත් බදු අතර වෙනසක් පවතී.
නිෂ්පාදිතය මත අය කරනු ලබන බදු නිෂ්පාදිත ඒකක මත රඳා පවතින අතර එය ඒකක හෝ ප්රතිශතක හෝ බද්දක් විය හැකි ය.
නිෂ්පාදනය මත අය කරනු ලබන වෙනත් බදු, අය කරනු ලබන්නේ නිපදවනු ලබන භාණ්ඩය හෝ නිෂ්පාදකයාගේ ලාභය හෝ මත නොව නිෂ්පාදනයට අදාළ භූමිය, ස්ථාවර වත්කම්, සේවක සංඛ්යාව හෝ වෙනත් ආදළ ක්රියාකාරකම් යන ගනුදෙනු මතය.
නිදසුන්:
නිෂ්පාදිතය මත ලබාදෙන සහනාධාර හා නිෂ්පාදනය මත ලබාදෙන වෙනත් සහනාධාර අතර වෙනසක් පවතී.
නිෂ්පාදිතය මත ලබාදෙන සහනාධාර යනු නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩය සඳහා ලබාදෙන සහනාධාර වේ. ඒවා ඒකක සහනාධාර හා ප්රතිශතක සහනාධාර වලින් යුක්ත වේ.
නිදසුන්:
නිෂ්පාදනය මත ලබා දෙන වෙනත් සහනාධාර යනුවෙන් අදහස් වන්නේ නිෂ්පාදන ක්රියාවලිය ආශ්රිත ක්රියාකාරකම් සඳහා ලබා දෙන සහනාධාර වේ.
නිදසුන්:
මූලික මිල පහත සඳහන් පරිදි ගණනය කළ හැකි ය.
මූලික මිල = නිෂ්පාදකයන්ගේ මිල - නිෂ්පාදිතය මත පනවන ශුද්ධ බදු
(නිෂ්පාදිතය මත ශුද්ධ බදු = බදු - සහනාධාර)
නිෂ්පාදකයාගේ මිල පහත සඳහන් පරිදි ගණනය කළ හැකි ය.
නිෂ්පාදකයාගේ මිල = මූලික මිල + නිෂ්පාදිතය මත බදු - නිෂ්පාදිතය මත සහනාධාර
ගැනුම්කරුවන්ගේ මිල පහත සඳහන් පරිදි ගණනය කළ හැකි ය.
ගැනුම්කරුවන්ගේ මිල = නිෂ්පාදකයන්ගේ මිල + අතරමැදියන් විසින් අය කරනු ලබන වෙළෙඳ තීරුව සහ ප්රවාහන අය කිරීම් + පාරිභෝගිකයන්ගෙන් අය කරන භාණ්ඩ මත බදු - රජය විසින් පාරිභෝගිකයන් වෙනුවෙන් වෙළෙන්දාට ලබාදෙන සහනාධාර
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය හැම විට ම වෙළෙඳපළ මිලට ඇස්තමේන්තු කළ යුතු බැවින් දළ එකතු කළ අගයන් සමූහයට ශුද්ධ වක්ර බදු ගැළපූ විට වෙළෙඳපොළ මිල යටතේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වටිනාකම ලැබේ.
GDP = ... GVA + NT
- GVA = දළ එකතු කළ අගයන් සමූහය
- NT = ශුද්ධ වක්ර බදු
නව ක්රමවේදයට අනුව ජාතික ගිණුම් සැකසීමේ දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ගණනය කරනුයේ වෙළෙඳපොළ මිල යටතේ පමණී.
රටෙහි කර්මාන්ත අංශයේ ක්රියාකාරිත්වය පෙන්වන ප්රධාන දර්ශකය කර්මාන්තශාලා නිෂ්පාදන දර්ශකයයි. අන්තර්ජාතික ප්රමිතියට අනුව මෙය ප්රධාන ක්රියාකාරකම් 17ක් ආවරණය කරයි.
කර්මාන්තශාලා නිෂ්පාදන දර්ශකයට නිදසුන් ලෙස 2015 වර්ෂයේ සංයුතිය පහත පරිදි දැක්විය හැකි ය.
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය සමන්විත වන්නේ මෙම දළ එකතු කළ අගයයන් සමූහයේ එකතුව යි.
නිදසුන්:
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය = දළ එකතු කළ අගය - ශුද්ධ බදු
GDP = GVA + ශුද්ධ බදු
(ශුද්ධ බදු = භාණ්ඩ මත බදු - සහනාධාර)
NDP = GDP - CFC
ඒකක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය = දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය / මධ්ය වාර්ෂීක ජනගහනය
දළ ජාතික ආදායම = දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය + ශුද්ධ විදේශ ප්රාථමික ආදායම
(ශුද්ධ විදේශ ප්රාථමික ආදායම = වෙනත් රටවලින් ලැබූ ප්රාථමික ආදායම් - වෙනත් රටවලට ගෙවූ ප්රාථමික ආදායම්)
ශුද්ධ ජාතික ආදායම = දළ ජාතික ආදායම - ස්ථාවර ප්රාග්ධන පරිභෝජනය
(ස්ථාවර ප්රාග්ධන පරිභෝජනය = ප්රාග්ධන ක්ෂය වීම්)
නිෂ්පාදන ක්රියාවලියේ දී එයට දායක වූ සියලු ම නිෂ්පාදන සාධක ඉපයීම් එකතු කළ විට, ආදායම් ප්රවේශය යටතේ දේශීය ආදායම තක්සේරු කළ හැකි ය.
සාධක ආදායම් ප්රධාන මූලාශ්ර පහක් යටතේ වර්ග කළ හැකි අතර එය පහත දැක්වේ.
සේවා නියුක්ති ආදායම් වශයෙන් සලකනු ලබන්නේ නිෂ්පාදන ක්රියාවලිය සඳහා ශ්රමය සැපයීම වෙනුවෙන් ලබන ඉපයීම් වේ. මෙම ඉපයීම් ප්රධාන කොටස් 3ක් යටතේ වර්ග කළ හැකි ය.
බදු කුලී ආදායම් ලෙස සලකනුයේ, ප්රධාන වශයෙන් මූර්ත දේපළ හා ස්වාභාවික සම්පත් කුලියට දීමෙන් උපයනු ලබන කුලී ආදායම් බව පැහැදිලි කළ හැකි ය. බදු කුලී ආදායම පහත සඳහන් මූලාශ්රයවලින් සමන්විත වේ.
පොළී ආදායම යනු ව්යාපාරික අංශය විසින් මූල්ය ප්රාග්ධනය භාවිත කිරීම වෙනුවෙන් මූල්ය ප්රාග්ධනය සැපයුම් කළ අය වෙත කරනු ලබන ගෙවීම් කොටසකි.
සමාගම් වශයෙන් ලියාපදිංචි කොට ඇති ව්යාපාරික ආයතනවල හිමිකරුවන් විසින් උපයනු ලබන ලාභ, සමාගමික ලාභ වශයෙන් හඳුන්වයි.
ලාභ හා ව්යාවසායකත්ව ආදායම් පහත සඳහන් මූලාශ්රයවලින් සමන්විත වේ.
මුළු ලාභය ජාතික ගිණුම්වලට ඇතුළත් කරයි.
සමාගම් වශයෙන් ලියාපදිංචි නොවූ කේවල ව්යාපාර, හවුල් ව්යාපාර, සමූපකාර ව්යාපාර, ගොවින් වෙනත් ස්වයං රැකියාවල නිරත විවිධ ශිල්පීන් හා වෘත්තිකයන් ලබන ආදායම් මිශ්ර ආදායම් වශයෙන් හඳුන්වයි.
ආර්ථික විද්යාත්මක න්යායයන් අනුව, දේශීය ආදායම් මූලාශ්රය ඉහත ආකාරයෙන් වර්ග කර පැහැදිලි කළ හැකි ය.
සියලු ම නිෂ්පාදන ක්රියාකාරකම් නිසා නිෂ්පාදන සාධක විසින් උපයන ආදායම් සංරචකවල මුළු එකතුව දේශීය නිෂ්පාදිතය විසින් බිහි කරන දළ දේශීය ආදායම වේ.
SNA 2008 නව ජාතික ගිණුම්කරණ ප්රවේශයට අනුව ශ්රී ලංකාවේ දළ දේශීය ආදායම් සංරචක වෙනත් ස්වරූපයකින් වර්ග කර ඇත. එනම්,
දළ මෙහෙයුම් අතිරික්තයෙහි ප්රධාන සංරචක පහත දැක්වේ.
ආදායම් ප්රවේශය ආශ්රිත සංකල්ප කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
| අයිතමය | පවත්නා වෙළෙඳපොළ මිල අනුව |
|---|---|
| 1. සේවක ආදායම | 3000 |
| 2. දළ මෙහෙයුම් අතිරික්තය | 5000 |
| 2.1. ශුද්ධ මෙහෙයුම් අතිරික්තය | 4000 |
| 2.2. ස්ථාවර ප්රාග්ධන සම්පාදනය | 1000 |
| 3. මිශ්ර ආදායම | 2000 |
| 4. නිෂ්පාදන මත වෙනත් බදු (අඩු කළා සහනාධාර) | 100 |
| 5. මූලික මිල ගණන් අනුව සමස්ත එකතු කළ අගය | 10100 |
| 6. නිෂ්පාදනය හා ආනයන මත ශුද්ධ බදු | 700 |
| 7. වෙළෙඳපොළ මිල අනුව දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය | 10 800 |
මහ බැංකු වාර්තාව 2015 තොරතුරු ඇසුරෙන්
ආදායම් ප්රවේශය ආශ්රිත සංකල්ප පහත පරිදි පැහැදිලි කළ හැකි ය.
ප්රාථමික ආදායම යනු නිෂ්පාදන ක්රියාවලියේ නිරත වීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස හෝ නිෂ්පාදනයට අවශ්ය කරන වත්කම් හිමිකර ගැනීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස හෝ ආයතනික ඒකකවලට ලැබෙන ආදායම යි.
මෙහි ප්රධාන සංරචක 4කි.
නිෂ්පාදන ක්රියාවලියක් නිසා ජනනය කෙරෙන මෙම ආදායම් සමූහය නිෂ්පාදනයේ දළ එකතු කළ අගයට (GVA) සමාන වන අතර ඒවා ප්රාථමික ආදායම නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.
GVA = (CE + OS + MI + (t - s)
GDP = GVA + ශුද්ධ වක්ර බදු
යම්කිසි කාලපරිච්ඡේදයක ආර්ථිකයේ නිෂ්පාදන ක්රියාවලියට සහභාගි වන්නන්ගේ සියලු නිෂ්පාදන සාධකවලට ලැබෙන ආදායම්වලට ස්ථාවර ප්රාග්ධන පරිභෝජනය එකතු කිරීමෙන් දළ දේශීය ආදායම ලැබේ.
දළ දේශීය ආදායම තුළින් ස්ථාවර ප්රාග්ධන පරිභෝජනය ඉවත් කළ විට ශුද්ධ දේශීය ආදායම් අගය ලැබේ.
දළ ජාතික ආදායම ලෙස හඳුන්වන්නේ දළ දේශීය ආදායමට ශුද්ධ විදේශීය ප්රාථමික ආදායම් ගැළපූ විට ලැබෙන අගය යි.
ශුද්ධ ජාතික ආදායම යනු දළ ජාතික ආදායමෙන් ස්ථාවර ප්රාග්ධන පරිභෝජනය ඉවත් කළ විට ලැබෙන අගය වේ.
වැය කළ හැකි දළ ජාතික ආදායම යනු දළ ජාතික ආදායමට ශුද්ධ විදේශ ජංගම සංක්රාම ( විදේශ ද්විතීයික ආදායම් ලැබීම් විදේශ ද්විතීයික ආදායම් ගෙවීම් ) සංක්රාම ගැළපූ විට ලැබෙන අගය යි.
ශුද්ධ විදේශ ජංගම සංක්රාම ශුද්ධ විදේශ ද්විතීයික ආදායම වේ.
කුටුම්බ ආදායම යනු, (පෞද්ගලික ආදායම) ජාතික ආදායමෙන් කුටුම්බ වෙත නොලැබෙන ආදායම් ඉවත් කර, ජාතික ආදායමට ඇතුළත් නොවූ කුටුම්බ වෙත ලැබෙන ආදායම් එකතු කිරිමෙන් ලැබෙන අගය යි.
කුටුම්බ වෙත නොලැබෙන ආදායම්
ජාතික ආදායමේ ඇතුළත් නොවූ කුටුම්බ වෙත ලැබෙන ආදායම්
වැය කළ හැකි කුටුම්බ ආදායම යනු කුටුම්බ ආදායම තුළින් පෞද්ගලික ආදායම් බදු (සෘජු බදු) අඩු කළ පසු ලැබෙන අගය වේ.
මූර්ත ජාතික ආදායම යනු ස්ථාවර මිලට දළ ජාතික ආදායමට විදේශ වෙළෙඳාම යටතේ අපනයනවල ක්රය ශක්තියට සිදු වූ බලපෑම ගැළපූ විට ලැබෙන අගය වේ.
මූර්ත ජාතික ආදායම පහත පරිදි ගණනය කළ හැකි ය.
වියදම් ප්රවේශය ඔස්සේ දළ දේශීය නිෂ්පාදනය ගණනය කරනුයේ ආර්ථිකයේ යම් කාලපරිච්ඡේදයක දී නිෂ්පාදිතය මිල දී ගැනීම සඳහා කරන මුළු වියදම ගණනය කිරීමෙනි.
දළ දේශීය වියදමේ මූලාශ්රය ස්වරූප තුනකින් පවතින අතර එනම්:
පරිභෝජන වියදම් ප්රධාන කොටස් 02 කි.
අවසාන පරිභෝජන වියදම යනු භාණ්ඩ හා සේවා අත්පත් කර ගැනීමට කරනු ලබන වියදම් වේ.
දළ දේශීය ප්රාග්ධන සම්පාදනය ප්රධාන කොටස් 3කින් සමන්විත වේ.
වෙළෙඳපොළ මිල අනුව දළ දේශීය වියදම = පෞද්ගලික පරිභෝජන වියදම + රාජ්ය පරිභෝජන වියදම + දළ දේශීය ප්රාග්ධන සම්පාදනය
නිදසුන්:
1.1 කුටුම්බ පරිභෝජන වියදම 1.2 ලාභ අපේක්ෂාවෙන් තොර ව කුටුම්බ වෙත සපයන සේවා 1.3 රජයේ පරිභෝජන වියදම | 375 100 25 | 500 |
2. දළ දේශීය ප්රාග්ධන සම්පාදනය 2.1 ස්ථාවර ප්රාග්ධන සම්පාදනය 2.2 තොග වෙනස් වීම් 2.3 වටිනාකම් හි වෙනස් වීම් | 400 250 150 | 800 |
| 3. වෙළෙඳපොළ මිල අනුව දළ දේශීය වියදම (1+2) | 1300 | |
4. ශුද්ධ අපනයන 4.1 අපනයන 4.2 ආනයන | 500 300 | 200 |
| 5. වෙළෙඳපොළ මිල අනුව දළ දේශීය නිෂ්පාදනය (3+4) (GVO) | 1500 | |
| 6. වෙළෙඳපොළ මිලට දළ ජාතික ආදායම (5+7) | 1400 | |
7. විදේශීය ශුද්ධ ප්රාථමික ආදායම 7.1 විදේශීය ප්රාථමික ආදායම් ලැබීම් 7.2 විදේශීය ප්රාථිමික ආදායම් ගෙවීම් | 800 900 | -100 |
| 8. වෙළෙඳපොළ මිලට වැය කළ හැකි දළ ජාතික ආදායම (6+9) | 1650 | |
9. විදේශීය ශුද්ධ ජංගම සංක්රාම (වර්තන සංක්රාම) 9.1 විදේශීය ජංගම සංක්රාම ලැබීම් 9.2 විදේශීය ජංගම සංක්රාම ගෙවීම් | 300 50 | 250 |
I = GDP + (X – M)
I = SD
GDP = දළ දේශීය ප්රාග්ධන සම්පාදනය (දළ ආයෝජනය)
X – M = ශුද්ධ අපනයන
I = මුළු ආයෝජනය
| දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය | 1300 |
| භාණ්ඩ හා සේවා සාධක නොවන ආනයන | + 500 |
| සම්පත් සම්භාරය | 1800 |
නිමැවුම්, ආදායම් හා වියදම් යන ත්රිවිධ ප්රවේශ යොදා ගනිමින් ජාතික ගිණුම් පිළියෙළ කර ලබා ගන්නා දත්ත ඉතා වැදගත් වේ. සමස්ත ආර්ථිකයේ ව්යූහය, සාධනය හා හැසිරීම අවබෝධ කර ගැනීමට හා ආර්ථිකය කළමනාකරණය කර ගැනීමට එම දත්ත යොදා ගැනීමට හැකි වේ.
ජාතික ගිණුම් දත්තවල ප්රධාන භාවිත කිහිපයක් පහත දැක්වේ:
ජාතික ගිණුම් දත්ත පිළියෙළ කිරීමේ දී පහත සඳහන් සීමා පවතී.
ආර්ථිකයේ ඇතැම් ඵලදායි ගනුදෙනු ජාතික ගිණුම්කරණයේ දී ඇතුළත් නොකෙරේ. ඒවා නම්,
ජාතික ගිණුම් සැකසීමේ දී සැඟවුණු ආර්ථික කටයුතු හා නීත්යනුකූල නොවන ආර්ථික කටයුතු ඇතුළත් විය යුතු වුව ද තොරතුරු සැපයීම හා නීති රීති මඟහැරීම නිසා විධිමත් ගණනය කිරීමක් සිදු නොවේ.
හරිත ජාතික ගිණුම්කරණය තිරසර සංවර්ධනය හා බැඳුණු සංකල්පයකි.
නිෂ්පාදන කටයුතුවල දී පරිසරයට ප්රතිලාභ අත් වන අවස්ථා පවතියි.
නිදසුන්:
නිෂ්පාදන කටයුතුවල දී පරිසරයට හානි සිදු වන අවස්ථා පවතියි.
නිදසුන්:
මෙලෙස නිෂ්පාදන කටයුතු නිසා පරිසරයට සිදු වන ප්රතිලාභ හා හානි තක්සේරු කරමින් ජාතික ගිණුම් සැකසීම හරිත ජාතික ගිණුම්කරණය ලෙස හැඳින්වේ.
හරිත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ගණනය කිරීමේ දී නිෂ්පාදන කටයුතුවල දී පරිසරයට ලැබෙන ප්රතිලාභ එකතු කරන අතර නිෂ්පාදන කටයුතුවල දී පරිසරයට වන හානිය තක්සේරු කිරීමෙන් ලැබෙන අගය අඩු කරනු ලබයි.