මෙම බලපෑම පහත සඳහන් රාජ්ය ආයතන හරහා සිදු වේ.
| මැදිහත් වන ආකාරය | මධ්යම රජය | පළාත් සභා | පළාත් පාලන ආයතන |
|---|---|---|---|
| යටිතල පහසුකම් සැපයීම | විදුලි බලය සැපයීම | මාර්ග නඩත්තුව | අපද්රව්ය ඉවත් කිරීම |
| තරගකරුවෙකු වීම | පෞද්ගලික අංශයේ රූපවාහිනී නාලිකා සමග තරගකාරීව රාජ්ය අංශයේ රූපවාහිනී නාලිකා ක්රියාත්මක කිරීම | ඒ ඒ පළාත් සභා යටතේ පෞද්ගලික අංශය හා තරගකාරීව ව්යාපාර පවත්වා ගෙන යාම | පෞද්ගලික අංශය හා සමානව වෙළෙඳසැල් ඉදිකර කුලියට දීම |
| ගනුදෙනුකරුවෙකු වීම | වී මිල දී ගැනීම, විවිධ කාර්යාලීය උපකරණ මිල දී ගැනීම, ලක් සතොස හරහා භාණ්ඩ විකිණීම | ආරක්ෂක සේවා ලබා ගැනීම හා ලබා දීම | ආදාහනාගාර පවත්වා ගෙන යාම |
| ප්රතිපත්ති සම්පාදනය කිරීම | මූල්ය ප්රතිපත්ති හා පිස්කල් ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කිරීම | ව්යාපාර නාම ප්රඥප්තිය ක්රියාත්මක කිරීම | පරිසර ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කිරීම |
| නීති රීති පැනවීම | පාරිභෝගික කටයුතු පිළිබඳ අධිකාරී පනත, ප්රමිති පනත | පෞද්ගලික බස් රථ සඳහා නීතිරීති පැනවීම | ගොඩනැගිලි සැලසුම් අනුමත කිරීම හා නීති රීති පැනවීම |
| බදු අයකරන්නෙකු වීම | දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව හරහා බදු අය කිරීම | පළාත් ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව මගින් බදු අය කිරීම | වරිපනම් බදු අය කිරීම |
රජයක් පහත දැක්වෙන ආර්ථික අරමුණු ඉටු කර ගැනීමට කටයුතු කරයි.
➤ ආර්ථික වර්ධනය හා සංවර්ධනය
නිෂ්පාදන ක්රියාවලියේ අඛණ්ඩ වර්ධනය තුළින් ආර්ථික වර්ධනයක් සිදු වන අතර ඊට අමතරව මානව හා සමාජ දර්ශකවල දිගුකාලීන වර්ධනය සංවර්ධනය ලෙස හඳුන්වයි.
➤ පූර්ණ සේවා නියුක්තිය
ශ්රමය සැපයීමට බලාපොරොත්තුවෙන් සිටින සියලු දෙනා යම් සේවාවක නියුක්ත වී සිටීම මෙන්ම ආර්ථිකය සතු සියලුම නිෂ්පාදන සම්පත් ඵලදායී නිෂ්පාදන කටයුත්තක යොදවා තිබීම.
➤ සාධාරණ ආදායම් ව්යාප්තිය
රටක සමස්ත නිෂ්පාදිතය එරටෙහි වෙසෙන සමස්ත ජනතාව අතර සමානව බෙදා හැරීම.
➤ ආර්ථික ස්ථායිතාව
ආර්ථිකයේ දේශීය හා විදේශීය වශයෙන් අර්බුදයක් ඇති නොවීමට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ආර්ථික ස්ථායිතාවයි. මෙය කොටස් දෙකකින් යුක්ත වේ.
➤ යහපත් අන්තර්ජාතික වෙළෙඳාම
විදේශ වෙළෙඳ කටයුතු සතුටුදායක අන්දමින් පවත්වාගෙන යාම තුළින් ගෙවුම් ශේෂ තත්ත්වය ආරක්ෂා කර ගැනීම මින් අපේක්ෂා කෙරේ.
රජයේ ආර්ථික අරමුණු ඉටු කිරීමට ව්යාපාර විවිධාකාරයෙන් දායක වේ.
✽ බදු ගෙවීම
රජයට ගෙවිය යුතු බදු පැහැර හැරීමකින් තොරව, තමා උපයාගත් ලාභය හා ආදායම් මත නියමිත පරිදි බදු ගෙවීම.
✽ දේශීය සම්පත් භාවිතය
හැකිතාක් උපරිමයෙන් තම නිෂ්පාදන සඳහා දේශීය සම්පත් යොදා ගැනීම.
✽ රජයේ ප්රතිපත්ති පිළිපැදීම
රජය ක්රියාත්මක කරනු ලබන මූල්ය හා පිස්කල් ප්රතිපත්ති නිසි පරිදි ක්රියාත්මක කිරීම හා පිළිපැදීම.
✽ නීති රීති පිළිපැදීම
ව්යාපාර සඳහා පනවා ඇති නීති රීති ඒ ආකාරයෙන් ඉටු කරමින් යහපත් ව්යාපාරික පරිසරයක් ගොඩනැගීමට දායක වීම.
✽ සේවා නියුක්තියට දායක වීම
ඵලදායී ලෙස නිෂ්පාදන කටයුතු කිරීමේ දී ඒ සඳහා අවශ්ය මානව සම්පත් ඇතුළු සියලු සම්පත් කාර්යක්ෂමව භාවිතයට ගැනීම.
✽ පරිසරයට වන හානිය අවම කිරීම
සියලු ව්යාපාර පරිසර හිතකාමී ලෙස ඒවායේ ව්යාපාර කටයුතු පවත්වාගෙන යාම.
අන්යෝන්ය සම්බන්ධතාව : රජය ව්යාපාරවලට අවශ්ය පහසුකම් සැපයීම තුළින් ව්යාපාර දිරිමත් වේ. ව්යාපාර වර්ධනය තුළින් රජයේ අරමුණු ඉටු වේ. එසේම ව්යාපාර වර්ධනය නිසා රජයට බදු ආදායමක් ලබා ගත හැකිය. එම ආදායම් යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය සඳහා හා අනෙකුත් කාර්යයන් සඳහා යොදාගත හැකිය. මේ නිසා රජයත් ව්යාපාරත් අතර අන්යෝන්ය සම්බන්ධතාවයක් ගොඩනඟා ගැනීම අවශ්ය වේ.
රජයේ ආදායම් හා වියදම් සම්බන්ධව රජය සිදු කරන කටයුතු පිස්කල් ප්රතිපත්තිය (Fiscal Policy) ලෙස හැඳින්වේ. රජයේ පිස්කල් ප්රතිපත්තියේ ප්රධාන අරමුණ වන්නේ, සාර්ව ආර්ථික ස්ථායීතාව (Macroeconomic Stability) ආරක්ෂා කර ගැනීමයි.
යම් ආර්ථිකයක මුදල් වර්ෂයක් තුළ බදු හා බදු නොවන මාර්ගවලින් ලැබෙන ආදායම රාජ්ය ආදායම (Government Revenue) ලෙස හැඳින්වේ.
රජයක ආර්ථික අරමුණු ඉටු කර ගැනීම සඳහා වර්තන වියදම් හා ප්රාග්ධන වියදම් වෙනුවෙන් වර්ෂයක් තුළ දී කරනු ලබන මුළු වියදම රාජ්ය වියදම (Government Expenditure) වේ.
රාජ්ය අයවැය ලේඛනය (Government Budget) මගින් රජයේ පිස්කල් ප්රතිපත්තිය පිළිබිඹු වේ.
බද්දක් යනු යම් පුද්ගලයකු හෝ ආයතනයක් විසින් අනිවාර්යයෙන්ම ගෙවිය යුතු යැයි රජය හෝ රජයේ බලාධිකාරී ආයතනයක් විසින් නියම කරනු ලබන ගෙවීමකි. රජයේ බදු ආදායම පහත පරිදි වර්ග කළ හැකිය.
බදු ආදායම, සෘජු බදු (Direct Taxes) හා වක්ර බදු (Indirect Taxes) ලෙස ද වර්ග කළ හැකිය.
රජයේ බදු නොවන ආදායම් සඳහා උදාහරණ කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
රජයේ ආදායම් වර්ගීකරණය
නිදසුන්: රජයේ ආයතනවලින් ලද ලාභ හා ලාභාංශ.
නිදසුන්: මෝටර් රථ සඳහා ආදායම් බලපත්ර ගාස්තු හා අයකිරීම්.
ණය දීම් සහ ආයෝජන මගින් රජය උපයන පොළිය.
නිදසුන්: ලොතරැයි ආදායම.
රාජ්ය සේවා අඛණ්ඩව පවත්වා ගැනීම සඳහා වසරක් තුළ නැවත නැවත සිදු කළ යුතු වියදම් වේ. මේවා පුනරාවර්තන වියදම් ලෙස ද හඳුන්වයි.
නිදසුන්: වැටුප් හා වේතන, පොලී ගෙවීම්.
රජයක් විසින් දිගුකාලීන ආයෝජන සඳහා දරන වියදම් ප්රාග්ධන වියදම් වේ.
නිදසුන්: මහාමාර්ග ඉදිකිරීම, පාලම් ඉදිකිරීම.
සටහන: රජයේ ආදායම් හා වියදම් සංයුතිය, වාර්ෂික අයවැය යෝජනා ඉදිරිපත් කිරීමත් සමග වෙනස් විය හැකිය. නවතම තොරතුරු සඳහා ශ්රී ලංකා මහ බැංකු වාර්තා පරිශීලනය කරන්න.
රටක මුදල් සැපයුම පාලනය කිරීම සඳහා රජය අනුගමනය කරනු ලබන ප්රතිපත්තිය මූල්ය ප්රතිපත්තිය ලෙස හැඳින්වේ. රජය වෙනුවෙන් මෙම මූල්ය ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කරනු ලබන්නේ ශ්රී ලංකා මහ බැංකුව විසිනි.
රජයේ මූල්ය ප්රතිපත්තියේ ප්රධාන අරමුණ වන්නේ දේශීය ආර්ථිකය තුළ මිල ස්ථායිතාව පවත්වා ගැනීමයි. එනම්, උද්ධමනය පාලනය කිරීමයි. මෙහිදී, දිගු කාලයක් පුරා මිල මට්ටම් ස්ථාවර මට්ටමක පවත්වා ගෙන යාම අපේක්ෂා කෙරේ.
මූල්ය ප්රතිපත්තිය ක්රියාත්මක කිරීම සඳහා පහත සඳහන් උපකරණ භාවිත කෙරේ.
රජයේ මුදල් පාලනය සඳහා යොදාගනු ලබන ප්රධාන උපකරණය පොලී අනුපාතිකය වේ. මෙය මහ බැංකුව විසින් නිත්ය පහසුකම් අනුපාතිකය (Standing Facility Rate) ලෙසද හඳුන්වයි. එහි ප්රධාන කොටස් තුනකි:
වාණිජ බැංකු සහ ප්රාථමික වෙළෙඳුන් ඔවුන්ගේ අතිරික්ත අරමුදල් මහ බැංකුවේ ඇති රජයේ සුරැකුම්පත්වල ආයෝජනය කිරීමේදී ගෙවනු ලබන පොලී අනුපාතිකයයි.
වාණිජ බැංකු සහ ප්රාථමික වෙළෙඳුන් රජයේ සුරැකුම්පත් ඇපයට තබා මහ බැංකුවෙන් අරමුදල් ලබා ගැනීමේදී අය කරනු ලබන පොලී අනුපාතයයි.
ද්රවශීලතා දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දෙන වාණිජ බැංකුවලට, ශ්රී ලංකා මහ බැංකුව අවසාන ණය දෙන්නා ලෙස සපයනු ලබන ණය සඳහා අය කරනු ලබන පොලී අනුපාතයයි.
වාණිජ බැංකුවල පවතින තැන්පතුවලට අදාළව මහ බැංකුවේ පවත්වා ගත යුතු තැන්පතු ප්රමාණය ව්යවස්ථාපිත සංචිතය (Statutory Reserve Requirement - SRR) වේ. මෙය වෙනස් කිරීම මගින් මුදල් සැපයුම අඩු වැඩි කළ හැකිය.
මහ බැංකුව විසින් රජයේ සුරැකුම්පත් මිලට ගැනීම සහ විකිණීම විවෘත වෙළෙඳපොළ කටයුතු (Open Market Operations - OMO) ලෙස හැඳින්වේ.
මහ බැංකුව විසින් නිකුත් කරන සුරැකුම්පත් මිලදී ගත් පාර්ශ්ව, ඒවා කල් පිරීමට පෙර වාණිජ බැංකුවලට ඉදිරිපත් කර වට්ටම් කරවා ගැනීමේදී අය කරන වට්ටම් අනුපාතිකය වෙනස් කිරීම තුළින් ආර්ථිකයේ මුදල් සැපයුම පාලනය කළ හැකිය.
ණය සීමා පැනවීම දෙයාකාරයකට සිදු වේ.
රටේ සමස්ත මුදල් සැපයුමට බලපෑමක් ඇති කරන බැංකු ණය ප්රමාණය අඩු වැඩි කරමින් සමස්ත ණය ප්රමාණය පාලනය කිරීමයි.
නිදසුන්:
ආර්ථිකයක ණය ගලා යන දිශාව පාලනය කිරීමයි. එනම්, දිරි ගැන්විය යුතු අංශ සඳහා ණය දිරිමත් කිරීමත්, අධෛර්යමත් කළ යුතු අංශ වෙත ණය සීමා කිරීමත් මෙහි අරමුණයි.
නිදසුන්:
ණය පාලනය, ශ්රී ලංකා මහ බැංකුවේ සෘජු ක්රියාමාර්ගයකි. මෙහිදී බැංකු ක්රමය මගින් සැපයෙන ණය ප්රමාණය, ආපසු ගෙවීමේ කාලය සහ සුරැකුම් යනාදී අංශ සම්බන්ධව ප්රමාණාත්මක හා ගුණාත්මක පාලනයන් කිරීමට මහ බැංකුවට බලය ඇත.
ණය පාලනය කිරීම, ශ්රී ලංකා මහ බැංකුවේ සෘජු ක්රියා මාර්ගයකි. මෙහිදී බැංකු ක්රමය මගින් සැපයෙන ණය ප්රමාණය, ණය ආපසු ගෙවීමේ කාලය සහ ණය සඳහා ලබා ගන්නා සුරැකුම් යනාදී අංශ සම්බන්ධව ප්රමාණාත්මක හා ගුණාත්මක පාලනයන් කිරීමට ශ්රී ලංකා මහ බැංකුවට බලය ලැබී ඇත.
ණය ප්රමාණය පාලනය කිරීමේදී, යම් බැංකුවක, යම් දිනක හෝ කාලයක ලබා දී ඇති උපරිම ණය ප්රමාණය පිළිබඳ සීමා පැනවීම හෝ ණය වර්ධන අනුපාත නියම කිරීම කළ හැකිය. තවද, ආර්ථිකයේ ප්රමුඛ අංශවලට සැපයෙන ණය ප්රමාණය දිරිමත් කිරීමට විවිධ නිෂ්පාදන අංශවලට දිය යුතු අවම ණය ප්රමාණ නියම කිරීම හෝ උද්ධමනකාරී අවධියකදී පරිභෝජන ණය වර්ධනය සීමා කිරීමට පරිභෝජන ණය පිළිබඳ උපරිම සීමා නියම කිරීම කළ හැකිය.
ණය අය කිරීමේ උපරිම කාලය සහ එම ණය සඳහා බැංකු ලබා ගත යුතු සුරැකුම්වල ස්වභාවය හා වටිනාකම පිළිබඳ නියෝග පැනවීමද කළ හැකිය. උද්ධමනකාරී අවස්ථාවක උද්ධමනය පාලනය කිරීම සඳහා පරිභෝජන ණය අධෛර්යමත් කිරීමට, පරිභෝජන ණය සඳහා ඉතා කෙටි ආපසු ගෙවීමේ කාල නියම කිරීම හා ඉහළ වටිනාකම් සහිත සුරැකුම් තබා ගැනීමට නියම කළ හැකිය.
මහ බැංකු පොලී අනුපාතිකය අඩු කිරීමත් සමඟ වාණිජ බැංකු පොලී අනුපාතිකයද අඩු වේ. එවිට ආයෝජකයින් වාණිජ බැංකු මගින් ලබාගන්නා ණය ප්රමාණය වැඩි වීමත් සමඟ ආයෝජනද වැඩි වේ. ඒ තුළින් නිෂ්පාදනය වැඩි වී භාණ්ඩ මිල අඩු වේ. මිල අඩු වීම නිසා ව්යාපාරවල පිරිවැටුම වැඩි වී ලාභ වැඩි වේ.
මහ බැංකු පොලී අනුපාතිකය වැඩි කිරීමත් සමඟ වාණිජ බැංකු පොලී අනුපාතිකයද වැඩි වේ. එවිට ආයෝජකයින් වාණිජ බැංකු මගින් ලබා ගන්නා ණය ප්රමාණය අඩු වීමත් සමඟ ආයෝජනයද අඩු වේ. එවිට නිෂ්පාදනය අඩු වී භාණ්ඩ මිල වැඩි වේ. මිල වැඩි වීම නිසා ව්යාපාරවල පිරිවැටුම අඩු වී ලාභ අඩු වේ.
පාරිභෝගිකයා ගෙවන මුදලට ප්රමාණවත් තෘප්තියක් ලබා දීම සහතික කිරීම පිණිස සලසා ඇති නීතිමය ආවරණය පාරිභෝගික ආරක්ෂණය වේ.
මෑත කාලයේදී, අතීතයටත් වඩා පාරිභෝගික ආරක්ෂණය අවශ්ය වීමට බලපා ඇති හේතු කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
"විකිණූ භාණ්ඩ නැවත භාර ගන්නත් බෑ. මුදල් දෙන්නත් බෑ. දෙන්න නැත්නම් වෙන එකක් දෙන්න."
වර්තමානයේ අන්තර්ජාතික වශයෙන් පිළිගත් පාරිභෝගික අයිතිවාසිකම් කිහිපයක් ක්රියාත්මක වේ. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ හිටපු ජනාධිපතිවරයෙකු වූ ජෝන් එෆ්. කෙනඩි විසින් මූලික අයිතිවාසිකම් හතරක් ප්රකාශයට පත්කර ඇත. මීට අමතරව, පාරිභෝගික ජාත්යන්තරය (Consumer International) විසින් තවත් අයිතිවාසිකම් හතරක් ප්රකාශයට පත්කර ඇත.
මෙම අයිතිවාසිකම් අට පහත පරිදි වේ.
පාරිභෝගික අයිතිවාසිකම් මෙන්ම, පාරිභෝගිකයා සතු වගකීම් ද පවතී.
දැනුවත්භාවයකින් යුත් පාරිභෝගිකයා ගෙවන මුදලට සරිලන වටිනාකමකින් යුත්, ප්රමිතියෙන් ඉහළ භාණ්ඩ තෝරා ගැනීමට පෙළඹේ. එසේම වෙළෙඳ විෂමාචාර හා පාරිභෝගික අයිතිවාසිකම් කඩවීම් පිළිබඳව අදාළ බලධාරීන් දැනුවත් කර අවශ්ය ක්රියාමාර්ග ගැනීමට කටයුතු කරයි. තවද, තමා ජීවත්වන පරිසරය ආරක්ෂා කර ගනිමින්, සමාජය පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින්, සහයෝගයෙන් කටයුතු කරමින්, තාර්කික පාරිභෝගිකයෙකු ලෙස වෙළෙඳපොළේ හැසිරෙයි.
ශ්රී ලංකාවේ පාරිභෝගික ආරක්ෂණය සඳහා කටයුතු කරන ප්රධාන රාජ්ය ආයතන කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
අරමුණු:
කාර්යයන්:
ව්යාපාරවලට වැදගත් වන ආකාරය:
අරමුණු:
කාර්යයන්:
ව්යාපාරවලට වැදගත් වන ආකාරය:
