අධ්යාපන ලෝකයට
ඔබේ දැනුම වර්ධනය කරගන්නා ගමන අදම අරඹන්න. නව තාක්ෂණය සමඟ පෙරට යන්න.
සාදරයෙන් පිළිගනිමු!
ඇතුලත් වීමට ඔබගේ ගිණුමේ තොරතුරු ලබා දෙන්න
සමාජයේ යහපත උදෙසා හිඟ සම්පත් බෙදා වෙන් කිරීමෙහි ලා වෙළෙඳපොළ යාන්ත්රණය අපොහොසත් වීම වෙළෙඳපොළ අසමත් වීම යන්නෙන් අදහස් කෙරේ.
වෙළෙඳපොළ අසමත් වීම කෙරෙහි පහත සඳහන් හේතු බලපායි.
සම්පත් බෙදී යාමේ කාර්යක්ෂමතාව සඳහා අවශ්ය වන කොන්දේසිය වන මිල, ආන්තික පිරිවැයට සමාන වීම (P = MC) කොන්දේසියෙන් බැහැර ව කටයුතු කිරීම සම්පත් බෙදී යාමේ අකාර්යක්ෂමතාව යන්නෙන් අදහස් වේ.
ආර්ථිකය සතු හිඟ සම්පත් සමාජයට හිතකර අයුරෙන් බෙදී නොයාම නිසා සම්පත් බෙදී යාම අකාර්යක්ෂම වන අතර, ඒ සඳහා පහත සඳහන් හේතු බලපායි.
පොදු භාණ්ඩ යනු සාමූහික ව පරිභෝජනය කරනු ලබන භාණ්ඩ වේ.
පොදු භාණ්ඩවල ප්රධාන ලක්ෂණ දෙකකි.
පොදු භාණ්ඩයක් සැපයූ විට ගෙවීමක් කළ ද නොකළ ද සියලු දෙනාට ම පරිභෝජනය කිරීමට හැකියාව ලැබෙන නිසා ස්වාර්ථය උදෙසා කටයුතු කරන පාරිභෝගිකයෝ එම භාණ්ඩය සඳහා ගෙවීමක් කිරීමට නොපෙලඹෙති.
එමෙන් ම ලාභය අරමුණු කර ගෙන කටයුතු කරන වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකයක කිසිවෙක් එවැනි පොදු භාණ්ඩයක් නිපදවීම සඳහා සම්පත් වෙන් නොකරති.
එක් පුද්ගලයකු විසින් කිසියම් භාණ්ඩයක් හෝ සේවාවක් හෝ පරිභෝජනය කිරීම නිසා වෙනත් පුද්ගලයකුට එම භාණ්ඩය ඒ ආකාරයෙන් ම පරිභෝජනය කිරීමේ හැකියාව අහිමි නොවීම පරිභෝජනයේ තරගකාරිත්වය නොමැති වීම යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. මේ නිසා අතිරේක පාරිභෝගිකයකුගේ පරිභෝජනයේ ආන්තික පිරිවැය ශූන්ය අගයක් ගනී.
ඔරලෝසු කණු, ජාතික ආරක්ෂාව, වීථි ආලෝකය, ප්රදීපාගාර වැනි දෑ පොදු භාණ්ඩ සඳහා නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය.
මේ අනුව පොදු භාණ්ඩ සැපයීම සම්බන්ධයෙන් වෙළෙඳපොළ ක්රමය අසමත් වන බව පැහැදිලි වේ.
සාම්ප්රදායික ව රටක් තුළ පවතින පොදු භාණ්ඩවලට අමතර ව ජාතික දේශ සීමා ඉක්මවා ගිය ඇතැම් පොදු භාණ්ඩ ද පවතී. මේවා ගෝලීය පොදු භාණ්ඩ ලෙස හැඳින්වේ.
ගෝලීය පොදු භාණ්ඩයක පහත සඳහන් ලක්ෂණ දැකිය හැකි ය.
දැනුම, මූල්ය ස්ථායිතාව, ලෝක සාමය, වායුගෝලය වැනි දෑ ගෝලීය පොදු භාණ්ඩවලට නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. මෙවැනි පොදු භාණ්ඩ නොසැපයීම වෙළෙඳපොළ අසමත් වීමට හේතු වේ.
ධාරිතා මට්ටම කරා ළඟා වන තෙක් පරිභෝජනයේ තරගකාරිත්වයක් දැකිය නොහැකි, පරිභෝජනය සීමා කළ හැකි භාණ්ඩ අර්ධ පොදු භාණ්ඩ වේ.
අර්ධ පොදු භාණ්ඩයක ලක්ෂණ පහත දැක්වේ.
නිදසුන් : මත්ස්ය සම්පත්, තෘණ භූමි, වායුගෝලය
පොදු සම්පත්වල පහත සඳහන් ලක්ෂණ දැකිය හැකි ය.
වෙළෙඳපොළක් පූර්ණ තොරතුරු නොලැබීම කෙරෙහි පහත සඳහන් සාධක බලපායි.
වෙළෙඳපොළෙන් පූර්ණ තොරතුරු නොලැබෙන විට නිෂ්පාදකයා හා පාරිභෝගිකයා ගනු ලබන තීරණ නිසා සම්පත් බෙදී යාම අකාර්යක්ෂම වේ. මේ අනුව පූර්ණ තොරතුරු නොලැබීම වෙළෙඳපොළ අසමත් වීමට හේතු වේ.
සාර්ව ආර්ථික අස්ථායිතාව යනු ආර්ථිකයක වරින් වර ඇති වන උච්චාවචනයන් ය.
සාර්ව ආර්ථික අස්ථායිතා පිළිබිඹු කෙරෙන ප්රධාන දර්ශකයන් ලෙස විරැකියාව, උද්ධමනය, ආර්ථික පසුබැසීම් හා ආර්ථික ප්රසාරණයන් දැක්විය හැකි ය.
පෞද්ගලික පරිභෝජන අතිරික්ත වැනි සාධකවල ඇති වන වෙනස්කම් නිසා බොහෝ අවස්ථාවල සමස්ත ඉල්ලුමේ හට ගන්නා උච්චාවචන හේතුවෙන් ආර්ථිකයේ කෙටි කාලීන අස්ථායිතාවක් ඇති වේ.
ආදායම් බෙදී යාමේ විෂමතාව යනු රටේ සමස්ත ආදායම හෝ සම්පත් සෑම පුද්ගලයෙකුට ම ජිවත් වීමට අවශ්ය අදායම් මට්ටමක්වත් ලැබෙන අයුරෙන් සමස්ත ජනගහනය අතර බෙදී නොයාමයි.
ආදායම් බෙදී යාමේ විෂමතා ඇති වීම කෙරෙහි බලපාන හේතු කිහිපයක් පහත දැක් වේ.
මෙම සාධකවල ප්රතිඵල මත බිහි වන කුටුම්බ ආදායම් ව්යාප්තියේ විෂමතාවන් ඇති වන අතර ආර්ථිකයේ සම්පත් බෙදී යාම ද එම ආදායම් ව්යාප්ති රටාවට අනුව සිදු වේ. ඒ අනුව අඩු ආදායම් ලාභීන්ගේ ඉල්ලුම සපුරාලීමට අඩු සම්පත් ප්රමාණයකුත්, වැඩි ආදායම් ලාභීන්ගේ ඉල්ලුම සපුරාලීම වැඩි සම්පත් ප්රමාණයකුත් වෙන් කෙරේ.
බාහිරතා උපදවන මූලාශ්රය දෙකකි.
මෙම මූලාශ්රය මත හට ගන්නා බාහිරතා ප්රභේද 4කි. ඒවා නම්,
නිෂ්පාදනයේ ඍණ බාහිරතා යනු කිසියම් නිෂ්පාදන කටයුත්තක් නිසා ඊට ඍජු සම්බන්ධතාවක් නොමැති බාහිර පාර්ශ්වයන්ට ඇති වන අවාසි හෙවත් අයහපත් බලපෑම් ය.
නිදසුන්:
නිෂ්පාදනයේ ධන බාහිරතා යනු කිසියම් කෘෂි නිෂ්පාදන කටයුත්තක් නිසා ඊට ඍජු සම්බන්ධතාවක් නොමැති බාහිර පාර්ශ්වයන්ට ඇති වන වාසි හෙවත් යහපත් බලපෑම් ය.
නිදසුන්:
පරිභෝජනයේ ඍණ බාහිරතා යනු කිසියම් පරිභෝජන කටයුත්තක් නිසා එයට ඍජු සම්බන්ධතාවක් නොමැති බාහිර පාර්ශ්වයන්ට ඇති වන අවාසි හෙවත් අහිතකර බලපෑම් ය.
නිදසුන්:
පරිභෝජනයේ ධන බාහිරතා යනු කිසියම් පරිභෝජන කටයුත්තක් නිසා එ්ට ඍජු සම්බන්ධතාවක් නොමැති බාහිර පාර්ශ්වයන්ට ඇති වන වාසි හෙවත් හිතකර බලපෑම් ය.
නිදසුන්:
කිසියම් නිෂ්පාදන ක්රියාවලියක් නිසා එහි සියලු ම පිරිවැය නිෂ්පාදකයා විසින් දරන්නේ නම් හෝ කිසියම් පරිභෝජන කටයුත්තක් නිසා එහි සියලු ම ප්රතිලාභ එම පාරිභෝගිකයාට හිමි වන්නේ නම් වෙළෙඳපොළ කාර්යක්ෂම වේ. නමුත් බාහිරතා නිසා එය එසේ සිදු නොවේ.
සමාජ පිරිවැය = පෞද්ගලික පිරිවැය + බාහිර පිරිවැය
පෞද්ගලික ප්රතිලාභවලට බාහිර ප්රතිලාභ ගැළපීමෙන් සමාජ ප්රතිලාභ තීරණය වේ.
සමාජ ප්රතිලාභ = පෞද්ගලික ප්රතිලාභ + බාහිර ප්රතිලාභ
නිෂ්පාදනයේ ඍණ බාහිරතාවක දී වෙළෙඳපොළ අසමත් වීම සිදු වන ආකාරය පහත රූප සටහන ඇසුරෙන් පැහැදිලි කළ හැකි ය.
නිෂ්පාදනයේ ධන බාහිරතාවක දී වෙළෙඳපොළ අසමත් වීම සිදු වන ආකාරය පහත දැක්වෙන රූප සටහන ඇසුරෙන් පැහැදිලි කළ හැකි ය.
පරිභෝජනයේ ඍණ බාහිරතාවක දී වෙළෙඳපොළ අසමත් වීම සිදු වන ආකාරය පහත දැක්වෙන රූප සටහන ඇසුරෙන් පැහැදිලි කළ හැකි ය.
පරිභෝජනයේ ධන බාහිරතාවක දී වෙළෙඳපොළ අසමත් වීම සිදු වන ආකාරය පහත දැක්වෙන රූප සටහන ඇසුරෙන් පැහැදිලි කළ හැකි ය.
පරිභෝජනයේ ධන බාහිරතා පවතින විට සමාජ ආන්තික ප්රතිලාභ පෞද්ගලික ආන්තික ප්රතිලාභ ඉක්මවා යනු ඇත. එහි දී වෙළෙඳපොළ සමතුලිත නිමැවුම් මට්ටම සමාජීය වශයෙන් ප්රශස්ත නිමැවුම් මට්ටමට වඩා අඩු ප්රමාණයක් වේ.
බාහිරතා නිසා ඇති වන වෙළෙඳපොළ බිඳවැටීම් මඟහරවා ගැනීමට ගත හැකි ක්රියාමාර්ග කිහිපයක් පහත දැක් වේ.
වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකයක රජයේ කාර්යභාරය පහත පරිදි දැක්විය හැකි වේ.
වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකයක දක්නට ලැබෙන සම්පත් බෙදී යාමේ අකාර්යක්ෂමතාවන් ඉවත් කිරීම සඳහා රජය පහත සඳහන් ක්රියාමාර්ග ක්රියාත්මක කරයි.
ආණ්ඩුවේ මැදිහත්වීම්වල දක්නට ලැබෙන එක් අහිතකර පැතිකඩක් වන්නේ නිරන්තර වෙනස් වන පරිසරයට අනුකූල වන ලෙස අදාළ වෙනස්කම් ඇති කර ගැනීමේ ලා ආණ්ඩුවේ ප්රතිපත්ති අතිශයින් මන්දගාමී වීම ය.
දේශපාලකයන් සහ රාජ්ය නිලධාරින් ස්වාර්ථය අරමුණු කොට ක්රියා කිරීමෙන් සම්පත් නාස්තියක් සිදු වීම නිදසුන් : මහා මාර්ග, රෝහල්, පාසල් ඉදි කිරීමේ දි දේශපාලන අවශ්යතා පදනම් කර ගැනීම
බොහෝ ප්රශ්නවලට විසඳුම් සෙවීමේ දී කෙටි කාලීන දෘෂ්ටි කෝණයකින් බලා තීරණ කරා එළඹීම. එම නිසා දිගු කාලීන සමාජ ප්රගමනයන්ට අවශ්ය ප්රතිපත්ති හා සැලසුම් ක්රියාත්මක නොවේ.
අපූර්ණ තොරතුරු නිසා ආණ්ඩුවේ ප්රතිපත්ති අකාර්යක්ෂම වීම
ආදායම් හා ධන ව්යාප්තියේ සාධාරණත්වය ඇති කිරීම සඳහා ආණ්ඩුව අනුගමනය කරනු ලබන ක්රියාමාර්ග සානුබල හා ඵලදායිතාව කෙරෙහි අහිතකර ප්රතිඵල ඇති කරයි.
ආණ්ඩුවේ විවිධ නීතිරිති හා නියාමනයන්ගෙන් වැළකී සිටීමට පුද්ගලයන් හා ආයතන කටයුතු කිරීම නිසා සැඟැවුණු ආර්ථිකයක් බිහි වීමට ඉඩකඩ පැවතීම
ආර්ථිකය තුළ ආණ්ඩුවේ මැදිහත් වීම් අතිශයින් පිරිවැය අධික ක්රියාවක් විය හැකි ය. අදාළ නීතිරීතිවලින් නියාමනයක් ක්රියාවට නැඟීමේ දී ඒවායින් අපේක්ෂිත සමාජ ප්රතිලාභ එතරම් විශාල නොවීම නිසා අකාර්යක්ෂමතා පැන නැගිය හැකි ය.
සාර්ව ආර්ථික අරමුණු ඉටු කර ගැනීම සඳහා ආණ්ඩුවේ වියදම්, බදු අය කිරීම් සහ ණය ගැනීම් සඳහා වන අදාළ වෙනස්කම් සිදු කිරීම රාජ්ය මූල්ය ප්රතිපත්තිය නම් වේ.
රාජ්ය බදු, රාජ්ය වියදම් සහ රාජ්ය ණය ප්රදාන රාජ්ය මූල්ය උපකරණ ය.
රාජ්ය අයභාරය ලබා ගන්නා ප්රධාන මූලාශ්ර දෙකක් පවතින බව. එනම්,
බදු අය කිරීමේ අරමුණු පහත දැක්වෙන ආකාරයට පැහැදිලි කරයි.
බදු අය කිරීමේ මූලධර්ම පහත පරිදි ඉදිරිපත් කළ හැකි ය.
බදු අය කිරීමේ සාධාරණත්වය සහ මූලධර්මය සඳහා කොන්දේසි දෙකක් ඉටු විය යුතු වේ. එනම්,
තිරස් සාධාරණත්වය යනුවෙන් අදහස් කරනුයේ සමාන ආර්ථික හැකියාවන් ඇති පුද්ගලයන්ට සමාන ලෙස සැලැකීමේ අවශ්යතාව යි. එනම් එක සමාන ආදායම් ඇති පුද්ගලයන් එක සමාන බදු බරක් දැරිය යුතු වේ යන්නයි.
සිරස් සාධාරණත්වය යනු අසමාන ආර්ථික තත්ත්වයන්හි සිටින පුද්ගලයන් කෙරෙහි අසමාන ලෙස සැලකීමේ අවශ්යතාව යි. එනම් ආදායම වැඩි වන විට වැඩි බදු බරක් දැරිය යුතු වේ යන්නයි.
සාධාරණ බදු ක්රමයක් සඳහා ආර්ථික න්යාය තුළ ප්රකාශ වී ඇති ප්රධාන මූලධර්ම දෙකකි. එනම්,
විතැන් කිරීමේ හැකියාව මත බදු ප්රධාන වර්ග දෙකකි.
ඍජු බද්දට හසුවන පුද්ගලයා හෝ ආයතන විසින් ම හෝ අදාළ බද්ධ ගෙවීමට සිදු වන අතර එය වෙනත් පාර්ශ්වයකට විතැන් කළ නොහැකි වේ. මෙහි දී බද්දට යටත් වූ පාර්ශ්වයන් විසින් ම බදු බර දැරිය යුතු වේ.
නිදසුන් : ආදායම් බදු, දේපොළ බදු
යම් බද්දක් ගෙවීමට නෛතික ව නියම වූ පුද්ගලයා විසින් එකී බදු බර වෙනත් අයකු මත විතැන් කරනු ලැබේ නම් එය වක්ර බද්දක් ලෙස හැඳින්වේ.
මෙහි දී නෛතික වශයෙන් බද්ද ගෙවනු ලබන පුද්ගලයාත් සැබෑ වශයෙන් බදු බර දරන පුද්ගලයාත් අතර පැහැදිලි වෙනසක් ඇත.
නිදසුන් : විකුණුම් බදු, දේශීය භාණ්ඩ බදු, රේගු ගාස්තු, වැට් බදු
බද්දට විෂය වන මූලාශ්රය බදු පදනම ලෙස හැඳින්වේ. බදු පදනම මත බදු වර්ග කෙරේ.
යම් බද්දක් ගෙවීමට නෛතික ව නියම කරන පුද්ගලයකුට එම බද්ද වෙනත් අයෙකු මත පවරනු ලබයි නම් එය බදු බර විතැන් කිරීම යනුවෙන් අදහස් වේ.
පුද්ගලයකු විසින් එදිනෙදා කරනු ලබන වියදම් තුළ වක්ර බදු ඇතුළත් වේ. නෛතික වශයෙන් බද්ද ගෙවනු ලබන පුද්ගලයා හෝ ආයතනය හෝ විසින් තම නිෂ්පාදන හා සේවා මිල දී ගන්නා අය මතට බදු ප්රමාණය විතැන් කරනු ලැබේ.
භාණ්ඩ හා සේවා පරිභෝජනය කරනු ලබන පුද්ගලයෝ අවසාන වශයෙන් ආණ්ඩුවට බදු ගෙවනු ලබති.
බදු ආපාතය යනු බද්දක් පැනවූ විට අවසාන වශයෙන් බදු බර දරන්නේ කවුරුන් විසින් ද යන්න නිශ්චිත ව හඳුනා ගැනීමයි. නැතහොත් බද්දක් පැන වූ විට එහි බදු බර ආර්ථිකයේ කවර එකක මත කෙසේ බලපාන්නේ දැයි සොයා බැලීම යි. මේ අනුව බදු ආපාතයේ ස්වරූප දෙකක් ඇත.
බදු අය කිරීමේ අනුපාතික ව්යුහය අනුව ආකාර තුනකට බදු වර්ග කළ හැකි ය.
බදු පදනමේ ප්රමාණය විශාල වීමත් සමඟ ක්රමයෙන් වැඩි වී යන අනුපාතිකයන්ගෙන් බද්ද අය කිරීම අනුක්රමික බදු ක්රමයක් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.
නිදසුන් : ආදායම් බදු
මෙහි දී ආදායම් මට්ටම ඉහළ යත් ම ක්රමයෙන් වැඩි වන ප්රතිශතයක් බදු වශයෙන් අය කෙරේ.
නිදසුන :
| ආදායම් මට්ටම් | බදු අනුපාතිකය |
|---|---|
| රුපියල් 300 000 දක්වා | බදු අය නොකෙරේ |
| 300 000 - 600 000 | 5% |
| 600 000 - 800 000 | 10% |
| 800 000 - 1 000 000 | 15% |
| 1 000 000 - 1 200 000 | 20% |
නිදසුන් : වැට් බදු
නිදසුන් : විකුණුම් බදු
| ආදායම් මට්ටම | සමානුපාතික බද්ද | ප්රතික්රම බද්ද | අනුක්රම බද්ද | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| බදු මුදල රු. | ආදායමෙන් ප්රතිශතය | බදු මුදල රු. | ආදායමෙන් ප්රතිශතය | බදු මුදල රු. | ආදායමෙන් ප්රතිශතය | |
| 50 000 | 12 500 | 25% | 15 000 | 30% | 10 000 | 20% |
| 100 000 | 25 000 | 25% | 25 000 | 25% | 30 000 | 30% |
| 200 000 | 50 000 | 25% | 40 000 | 20% | 80 000 | 40% |
බදු පදනම හා බදු මුදල් අතර සම්බන්ධතාව පහත පරිදි රූප සටහන් ඇසුරෙන් පෙන්විය හැකි ය.
ආණ්ඩුව විසින් සාර්ව ආර්ථික අරමුණු ඉටු කර ගැනීමට අවශ්ය ආදායම් උපයන මාධ්යයක් වශයෙන් බදු අය කළ ද එහි බොහෝ ආර්ථික ප්රතිවිපාක දක්නට ඇත. ඒවා විවිධ පාර්ශ්වවලට බලපාන්නේ මෙසේ ය.
රජය ආයෝජකයන්ගෙන් බදු අය කරන විට ආයෝජකයන්ගේ පිරිවැය වැඩි වී ලාභය අඩු වීමෙන් ආයෝජනය අධෛර්යයට පත් විය හැකි ය. නමුත් ආයෝජකයන් සඳහා බදු සහන, බදු විරාම, ලබා දෙන විට ආයෝජනය දිරිගැන්වීම සිදු වේ. එමෙන් ම ආනයන භාණ්ඩ සඳහා අය කරන තීරු බදු පැන වීමෙන්, වැඩි කිරීමෙන් දේශීය ආයෝජකයන් දිරිමත් වේ.
ආණ්ඩුව නිෂ්පාදකයන්ගෙන් බදු අය කළ විට නිෂ්පාදකයන්ගේ නිෂ්පාදන පිරිවැය වැඩි වී ලාභය අඩු වේ.
රටක බදු ක්රමය එරටේ පරිභෝජන මට්ටම කෙරෙහි විවිධාකාරයෙන් බලපෑම් කරයි. රජය විසින් වක්ර බදු එනම් භාණ්ඩ මත පනවන බදු අය කරන විට භාණ්ඩ මිල ඉහළ ගොස් පරිභෝජන මට්ටම අඩු විය හැකි ය. ආදායම් මත සෘජු බදු අය කළ විට වැය කළ හැකි ආදායමට බලපෑමක් ඇති වන නිසා පරිභෝජනය අඩු විය හැකි ය.
ආණ්ඩුව භාණ්ඩ මත බදු අය කළ විට එරටේ භාණ්ඩවල මිල ඉහළ යාම නිසා මිල මට්ටම වැඩි වීමක් සිදු වේ. මෙලෙස මිල මට්ටම වැඩි වීම නිසා රටේ ජීවන වියදම ඉහළ ගොස් උද්ධමනය ඇති වේ.
තීරු බදු පැනවීම තුළින් විදේශ වෙළෙඳාමට ඍජු බලපෑමක් ඇති කරයි. තීරු බදු ප්රතිශත අඩු කරන විට ආනයන හා අපනයන දිරිමත් වන අතර තීරු බදු වැඩි කරන විට ආනයන හා අපනයන අධෛර්යවත් වේ.
රටක ධනවත් අයගෙන් බදු අය කර අඩු ආදායම් ලබන අයට සහනාධාර ප්රදානය කිරීමෙන් එරටේ ආදායම් ව්යාප්ති විෂමතා අඩු වේ. මෙහි දී අත්යවශ්ය භාණ්ඩ සඳහා අඩු බද්දකුත් සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩ සඳහා වැඩි බද්දකුත් අය කිරීම් තුළින් ආදායමේ ව්යාප්ති විෂමතාව අඩු කළ හැකි ය.
භාණ්ඩ මත බදු අය කරන විට ජිවන වියදම ඉහළ යන අතර වැය කළ හැකි ආදායම අඩු වන නිසා ඉතිරි කිරීම් අධෛර්යයට පත් වේ.
රජය සතු දේපොළවලින් උපයා ගනු ලබන ආදායම් හා ගාස්තු අය කිරිම් බදු නොවන ආදායම් වේ. මේවාට අයත් සංරචක පහත පරිදි ඉදිරිපත් කළ හැකි ය.
ආර්ථික අරමුණු ඉටු කර ගැනීම සඳහා රජය විසින් කරනු ලබන වියදම් රාජ්ය වියදම් වේ.
රාජ්ය වියදම් හට ගැනීමට හේතු පහත දැක්වේ:
රාජ්ය වියදම ප්රධාන කොටස් තුනකට බෙදිය හැකි ය. එනම්:
වර්තන වියදම් යනු නැවත නැවත දැරිය යුතු වියදම් වේ. අදාළ වර්ෂය තුළ එදිනෙදා කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා දැරිය යුතු වියදම් හා සංක්රාම දීමනා මීට අයත් වේ. වියදම් කරන කාලය තුළ ම ආර්ථිකයට ප්රතිඵල ලබා දෙන වියදමකි.
නිදසුන්:
ප්රාග්ධන වියදම් යනු සාමාන්යයෙන් වර්ෂයකට වැඩි කාලයක් පවතින භාණ්ඩ මිල දී ගැනීමටත් ප්රාග්ධන සම්පත් බිහි කර ගැනීමටත් ඒවා ප්රතිසංස්කරණය කිරීමටත් දරන්නා වූ වියදම් වේ.
නිදසුන්:
ශුද්ධ ණය දීම් යනු වර්තන හා ප්රාග්ධන වියදම්වලට ඇතුළත් නොවන රජය විසින් දරනු ලබන වියදම් වේ. අත්තිකාරම් ගිණුම් මගින් ලබා දෙන ශුද්ධ ණය දීම්, ණය ආපසු ලැබීම්, රාජ්ය ව්යවසායයන් සඳහා ණය ලබා දීම් ආදිය මෙයට ඇතුළත් වේ.
රජයේ වියදම් ඉහත සඳහන් අයුරෙන් පුළුල් ව වර්ගීකරණය කළ ද එක් එක් වියදම් ගණය තුළ ඇතුළත් විවිධ වියදම් සංරචක හඳුනා ගැනීමේ අරමුණෙන් වර්තන හා ප්රාග්ධන වියදම් ප්රධාන වර්ගීකරණ දෙකක් යටතේ වෙන් කර දැක්විය හැකි ය. එනම්:
ආර්ථික වර්ගීකරණය අනුව රාජ්ය වියදම්
වර්තන වියදම් යටතේ, භාණ්ඩ හා සේවා සඳහා දරන වියදම් යනු මහජනතාවට ලබා දෙන විවිධ රාජ්ය සේවාවන් සම්පාදනය කිරීම හා පවත්වා ගෙන යාම සඳහා දරණ වියදම් වේ. මෙම වියදම්වල ප්රතිලාභ වසරකට සීමා වේ.
නිදසුන්: ජාතික ආරක්ෂාව, පාසල් අධ්යාපනය, රෝහල් සෞඛ්ය සේවා, මගී ප්රවාහණ සේවා
පොළී ගෙවීම් යනු රජය දේශීය හා විදේශීය වශයෙන් ලබා ගත් ණය වෙනුවෙන් ගෙවනු ලබන පොළී වියදම් වේ. තනි අයිතමයන් ලෙස ගත් විට රාජ්ය වියදමේ ඇතුළත් විශාලතම වටිනාකමක් (අගයන්) ගන්නේ පොළී ගෙවීම් ය. පොළී ගෙවීම් වැඩි වන විට රාජ්ය ඉතුරුම් පහත වැටෙන අතර ආයෝජනය සීමා වී ආර්ථික වර්ධනය ද සීමා වේ. පොළී ගෙවීම් සංක්රාම වියදමක් ලෙස සලකා ජාතික ගිණුම්වලට ඇතුළත් නොකෙරේ.
වර්තන පැවරුම් හා සහනාධාර යනු රජය විසින් විවිධ රාජ්ය ආයතනයන්ට සහ කුටුම්බ අංශය වෙත ලබා දෙන සහනාධාරයන් ය.
රාජ්ය ආයතනයන්ට ලබා දෙන සහනාධාර ලෙස හඳුන්වන්නේ අලාභ ලබන රාජ්ය ව්යවසායකයන් පවත්වා ගෙන යාම සඳහා රජයෙන් ලබා දෙන අරමුදල් ය.
නිදසුන්: ශ්රී ලංකා වරාය අධිකාරිය, ජාතික ජල සම්පාදන හා ජලාපවාහන මණ්ඩලය, ලංකා විදුලි බල මණ්ඩලය, ශ්රී ලංකා ඛනිජ තෙල් සංස්ථාව වැනි රාජ්ය ව්යවසායන්ට ලබා දෙන සහනාධාර
කුටුම්බ අංශයට ලබා දෙන සහනාධාර සඳහා නිදසුන් පහත දැක්වේ:
වර්තන සහනාධාර ඉහළ යාම නිසා ආර්ථිකයේ වෙනත් ප්රමුඛතා අංශවලට සම්පත් යෙදවීමට ඇති හැකියාව සීමා කරයි. එමඟින් රාජ්ය ඉතුරුම් පහත වැටෙන අතර ආයෝජන සීමා කිරීම් හා අය වැය හිඟය පුළුල් වීම සිදු වේ.
ආයෝජන (ප්රාග්ධන) වියදමේ ඇතුළත් මූර්ත වත්කම් අත්පත් කර ගැනීමේ වියදම යනු මධ්යම රජය විසින් සෘජු ව ම ප්රාග්ධන සම්පාදනයට ආයෝජනය කරන මුදල් ප්රමාණය යි.
නිදසුන්: අධිවේගී මාර්ග ඉදි කිරීම සඳහා මධ්යම රජය විසින් මුදල් වෙන් කිරීම
විවිධ රාජ්ය ආයතනයන්ට, සංස්ථාවන්ට පළාත් පාලන ආයතනවලට ප්රාග්ධන සම්පාදනය සඳහා ලබා දෙන නැවත ආපසු ලබා නොගන්නා මුදල් ප්රාග්ධන පැවරුම් ලෙස හැඳින්වේ.
නිදසුන්: පාසල් ගොඩනැඟිලි ඉදි කිරීම සඳහා මධ්යම රජය විසින් පළාත් සභාවලට මුදල් ලබා දීම
අදාළ වර්ෂය සඳහා ඇස්තමේන්තු කරන ලද ප්රාග්ධන වියදම් මුළුමනින් ම වැය කිරීමට හැකියාවක් නොමැති යැයි අපේක්ෂා කෙරෙන විට ප්රාග්ධන වියදම් ශේෂයන් වියදම් ඇස්තමේන්තුවලට ඇතුළත් කරන අතර එය ඌන වියදම් වශයෙන් හැඳින්වේ.
ඌන වියදම් මගින් ප්රාග්ධන වියදම් අඩු කොට දක්වන අතර, රාජ්ය අයභාරයෙන් අපේක්ෂිත වියදම් පියවා ගැනීමට අතිශයින් ම දුෂ්කර වන අවස්ථාවල දී ද අයවැය හිඟය අඩුවෙන් පෙන්නුම් කිරීමේ උපාය මාර්ගයක් වශයෙන් ඌන වියදම් ශේෂ වියදම් ඇස්තමේන්තුවලට ඇතුළත් කෙරේ.
ආර්ථික වර්ගීකරණයට අනුව ශ්රී ලංකාවේ රාජ්ය වියදම් සංයුතිය පහත දැක්වේ.
ආර්ථික වර්ගීකරණයට අනුව රාජ්ය වියදම සහ ශුද්ධ ණය දීම්
| ශීර්ෂය | 2014 (රු.මිලියන) | 2015 (රු. මිලියන) | 2016 තාවකාලික (රු. මිලියන) |
|---|---|---|---|
| පුනරාවර්තන වියදම් | 1,322,898 | 1,701,658 | 1,757,782 |
| භාණ්ඩ හා සේවා වියදම් | 568,829 | 72,563 | 746,250 |
| පොළී ගෙවීම් | 436,395 | 509,674 | 610,895 |
| වර්තන පැවරුම් හා සහනාධාර | 317,674 | 419,420 | 400,637 |
| ප්රාග්ධන වියදම් | 459,855 | 588,175 | 577,036 |
| මූර්ත වත්කම් අත්පත් කර ගැනීම් | 252,303 | 313,260 | 328,202 |
| ප්රාග්ධන පැවරුම් | 207,551 | 274,916 | 248,834 |
| ආපසු ගෙවීම් අඩු කළ පසු ණය දීම් | 13,112 | 561 | -934 |
| මුළු වියදම් සහ ශුද්ධ ණය දීම් | 1,795,865 | 2,290,394 | 2,333,883 |
රාජ්ය වියදම් උපනති පහත සඳහන් පරිදි දැක්විය හැකි ය:
රාජ්ය වියදම්වල ප්රතිවිපාක පහත සඳහන් පරිදි දැක්විය හැකි ය:
කල්පිත දත්ත ඇතුළත් රාජ්ය අයවැය ලේඛනයක ආකෘතියක් පහත දැක්වේ.
| ශීර්ෂය | රුපියල් මිලියන |
|---|---|
| මුළු ආදායම හා ප්රදාන | 1,70,000 |
| මුළු ආදායම | 1,65,000 |
| බදු ආදායම | 1,50,000 |
| බදු නොවන ආදායම | 15,000 |
| ප්රදාන | 5,000 |
| වියදම් හා ආපසු ගෙවීම් අඩු කළ පසු ණය දීම් | 2,00,000 |
| පුනරාවර්තන (පොළී ගෙවීම් 21 000) | 1,75,000 |
| ප්රාග්ධන හා ශුද්ධ ණය දීම් (රාජ්ය ආයෝජන 20,000) | 25,000 |
| වර්තන ගිණුමේ අතිරික්තය (+/ හිඟය (-) | -10,000 |
| ප්රාථමික ගිණුමේ අතිරික්තය (+/ හිඟය (-) | -9,000 |
| සමස්ත අයවැය අතිරික්තය (+/ හිඟය (-) | -30,000 |
රාජ්ය අයවැයක ස්වභාවය පරීක්ෂා කිරීම සඳහා යොදා ගත හැකි මිනුම් කිහිපයකි. ඒවා නම්
වර්තන ගිණුමේ ශේෂය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ආණ්ඩුවේ මුළු අයභාරයෙන් (ප්රදාන ලැබීම් හැර) පුනරාවර්තන (වර්තන) වියදම් අඩු කළ පසු ඉතිරි වන ශේෂය යි.
ඉහත අය වැය ආකෘතියට අනුව
මුළු ආදායම = 1,65,000
පුනරාවර්තන වියදම් = 1,75,000
වර්තන ගිණුමේ ශේෂය = 1,65,000 - 1,75,000
= -10,000 //
සමස්ත ශේෂය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ආණ්ඩුවේ මුළු අයභාරයෙන් (ප්රදාන ලැබීම් ඇතුළු ව) පුනරාවර්තන සහ ප්රාග්ධන වියදම්වලින් සමන්විත ආණ්ඩුවේ මුළු වියදම් අඩු කළ පසු ඉතිරි වන ශේෂය යි.
මුළු අයභාරය = 1,70,000
වියදම් හා ආපසු ගෙවීම් අඩු කළ
පසු ණය දීම් (මුළු වියදම්) = 2,00,000
සමස්ත ශේෂය = 1,70,000 - 2,00,000
= -30,000 //
ප්රාථමික ගිණුමේ ශේෂය = සමස්ත ගිණුමේ ශේෂය - පොළී ගෙවීම්
ප්රාථමික ගිණුමේ ශේෂය = -30,000 - (-21,000) = -9,000
ඉහත ආකෘතියට අනුව
සමස්ත ගිණුමේ ශේෂය = -30,000
ප්රාථමික ගිණුමේ ශේෂය = -9,000
පොළී ගෙවීම් = -30,000 - (-9,000)
= -21,000
ශුද්ධ මූල්ය හිඟය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ආණ්ඩුවේ මුළු අයභාරයෙන් (ප්රදාන ලැබීම් ඇතුළු ව) ණය වාරික ආපසු ගෙවීම් අඩු කළ පසු රජයේ මුළු වියදමත් අතර වෙනස යි (එනම්, ණය වාරික ආපසු ගෙවීම් ඇතුළත් නොකොට ගණනය කරනු ලබන අය වැය හිඟය යි).
නිදසුන් :
මුළු අයභාරය රු. මි. 5,000
(දීමනා ලැබීම් ද ඇතුළු ව )
රජයේ මුළු වියදම් රු. මි. 6,100
සමස්ත අයවැය ශේෂය (රු.මි. 5,000 - 6,100) රු. මි. -1,100
ණය වාරික ආපසු ගෙවීම් = රු. මි. 500
ශුද්ධ වූ මූල්ය හිඟය = -1,100 - (-500)
= රු.මි. 600
(ආණ්ඩුවේ වියදම් පිළිබඳ ආර්ථික වර්ගීකරණයට අනුව රාජ්ය ණය වාරික ආපසු ගෙවීම් ආණ්ඩුවේ ප්රාග්ධන වියදම ඇතුළත් නොකෙරේ. එයට හේතුව එම වියදම අදාළ වර්ෂයේ කරන ලද වියදමක් හේතු කොට ගෙන හටගත් ගෙවීමක් නොවීම ය. එහෙත් ආණ්ඩුවේ වියදම ගිණුම්කරණ ප්රවේශය ඔස්සේ සටහන් කිරීමේ දී දේශීය හා විදේශීය ණය වාරික ආපසු ගෙවීමේ ප්රාග්ධන වියදම් යටතේ ඇතුළත් කෙරේ. මේ නිසා ශුද්ධ මූල්ය හිඟය ගණනය කිරීම සඳහා සමස්ත අය වැය ශේෂයෙන් ණය වාරික ආපසු ගෙවීම් අඩු කරනු ලැබේ).
රාජ්ය අය වැය ප්රතිපත්ති ස්වරූප දෙකකි.
අයවැය හිඟය පියවීමට ලබා ගන්නා රාජ්ය ණය මගින් රටේ මුදල් සැපයුම වැඩි වී මිල මට්ටම් ඉහළ යාම තුළින් උද්ධමනාත්මක තත්ත්වයක් ඇති වේ නම් එය ප්රසාරණාත්මක අය වැය ප්රතිපත්තියක් ලෙස සැලකේ.
නිදසුන :
රජයක් මහ බැංකුවෙන් හා වාණිජ බැංකුවලින් ණය ලබා ගෙන අය වැය හිඟය පියවීමේ දී රටේ මුදල් සැපයුම ප්රසාරණය වේ.
මේ නිසා සමස්ත ආදායමට වඩා සමස්ත වියදම ඉහළ ගොස් උද්ධමනාත්මක තත්ත්වයක් හට ගනී.
අය වැය ලේඛනයේ හිඟය පියවා ගැනීම සඳහා ලබා ගන්නා රාජ්ය ණය මගින් මුදල් සැපයුමෙහි වැඩි වීමක් සිදු නොවේ නම් එය සංකෝචනාත්මක අය වැය ප්රතිපත්තියක් ලෙස සැලකේ.
මෙවැනි ණය ලබා ගැනීම තුළින් රටේ මුදල් සැපයුමෙහි වැඩි වීමක් සිදු නොවේ. එහි දී එම ආයතන හෝ පුද්ගලයින් හෝ සතු ව පවතින මුදල් ප්රමාණයක් රාජ්ය ණය වශයෙන් ලබා දීම සිදු වේ.
මේ නිසා උද්ධමනකාරී තත්ත්වයක් හට නොගනී.
ඉදිරි වර්ෂයක් තුළ ආණ්ඩුවේ අපේක්ෂිත ආදායමට වඩා එම වර්ෂය තුළ වියදම් කිරීමට අපේක්ෂිත මුළු වියදම ඉක්මවා යන අවස්ථා පවතී. ආණ්ඩුවේ ආදායමට වඩා ආණ්ඩුවේ වියදම ඉක්මවා යන විට ඇති වන අයවැය හිඟය මූල්යයනය කිරීමට යොදා ගන්නා ප්රධාන මූලාශ්රය වන්නේ රාජ්ය ණය ගැනීම වේ.
මෑත වර්ෂවල ශ්රී ලංකාවේ ආණ්ඩුව අයවැය හිඟය මූල්යයනය කිරීමට යොදා ගන්නා මූලාශ්ර පහත දැක්වෙන ගැලීම් සටහනින් ඉදිරිපත් කර ඇත.
අයවැය හිඟය මුල්යයනය කිරීමට ණය ලබා ගන්නා ප්රධාන මූලාශ්ර දෙකකි.
දේශීය මූලාශ්ර නැවත කොටස් දෙකකි.
ආණ්ඩුව මූල්ය වෙළෙඳපොළ තුළින් භාණ්ඩාගාර බිල්පත්, පිළිණපත්, රුපියල් ණය සුරැකුම්පත් ආදී මූල්ය උපකරණ භාවිත කරමින් ණය ලබා ගන්නේ නම් එය වෙළෙඳපොළ මූලාශ්ර මගින් ණය ලබා ගැනීමක් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.
දේශීය වෙළෙඳපොළ මූලාශ්ර නැවත කොටස් දෙකකට බෙදා වෙන් කළ හැකි ය.
මහ බැංකුව ඇතුළු වෙනත් වාණිජ බැංකු මගින් ලබා ගන්නා ණය බැංකු ක්රමයෙන් ලබා ගන්නා ණය ලෙස හඳුන්වයි. බැංකු ක්රමයෙන් ලබා ගන්නා ණය උද්ධමනකාරී මූලාශ්ර මගින් ණය ලබා ගැනීම ලෙස ද එය හඳුන්වයි. මහ බැංකුව ඇතුළු වාණිජ බැංකු මගින් අයවැය හිඟය පියවීමට ණය ලබා ගන්නා විට ආර්ථිකයේ මූල්ය ප්රසාරණයක් සිදු වේ.
ජාතික ඉතිරි කිරීමේ බැංකුව, සංවර්ධන බැංකු, රක්ෂණ සමාගම්, සේවක අර්ථසාධක අරමුදල වැනි වාණිජ බැංකු නොවන ණය මැවීමේ හැකියාවක් නැති ආයතනවලින් ණය ලබා ගැනීම බැංකු නොවන ණය ලබා ගැනීම් ලෙස හඳුන්වයි.
බැංකු නොවන මූලාශ්ර මගින් ණය ලබා ගැනීම නිසා මුදල් මැවීමක් සිදු නොවන බැවින් මුදල් සැපයුමට බලපෑමක් ඇති නොවේ.
වෙළෙඳපොළ නොවන මූලාශ්ර ලෙස හඳුන්වන්නේ ආණ්ඩුවේ ආයතන තුළ ඇති තැන්පතු හා අතිරික්ත අරමුදල් තාවකාලික ව අයවැය හිඟය මූල්යයනය කිරීමට ලබා ගැනීම යි. එවැනි තාවකාලික ව ලබා ගන්නා අරමුදල් කිහිපයකි.
අයවැය හිඟය මූල්යයනය කිරීම සඳහා විදේශීය මූලාශ්ර මගින් සම්පත් ලබා ගන්නා මූලාශ්ර දෙකකි.
අයවැය හිඟය මූල්යයනය කිරීම සඳහා විදේශීය දීමනාවලට වඩා විදේශීය ණය වැඩි වැදගත්කමක් පවතී.
අයවැය හිඟය පියවීම සඳහා විදේශීය රජයකින්, අන්තර්ජාතික මූල්ය ආයතනවලින් හෝ ජාත්යන්තර වෙළෙඳපොළවලින් ලබා ගන්නා ණය විදේශීය ණය මූලාශ්ර ලෙස හැඳින්වේ. මෙලෙස ලැබෙන ණය පවතින ණය කොන්දේසිවල ස්වරූපය අනුව සහනදායි ණය හා සහනදායි නොවන ණය වශයෙන් වෙන් කෙරේ.
සහනදායි ණයවල දී කොන්දේසි රහිත ව හෝ ඉතා අඩු පොළියක් යටතේ හෝ ණය ගෙවීමේ විරාම කාලයක් ලබා දී හෝ එම ණය ලබා දෙයි.
සහනදායි නොවන ණය වාණිජ ණය ලෙස හඳුන්වයි. ඉහළ පොළී පිරිවැයක් හා විවිධ කොන්දේසි යටතේ ලබා ගන්නා ණය සහනදායි නොවන ණය ලෙස හැඳින්විය හැකි ය.
දේශීය ණය හා විදේශීය ණය මූලාශ්ර මගින් ණය ලබා ගැනීම ශ්රී ලංකා ආර්ථිකයට බලපාන ආකාරය රාජ්ය ණයවල ආර්ථික ප්රතිවිපාක ලෙස හඳුන්වයි. අයවැය හිඟය මූල්යයනය කිරීමට යොදා ගන්නා ණය මූලාශ්රවල ස්වභාවය මත එම ප්රතිවිපාක තීරණය වේ.
අයවැය හිඟය අඛණ්ඩ ව ඉදිරියට යාම හා රාජ්ය ණය ඉහළ යාම නිසා ආර්ථිකයේ අයහපත් ප්රතිවිපාක දෙකක් ඇති කරයි.
නිදසුන් : රජයේ ආයතන සතු ව ඇති අතිරික්ත මුදල් සංචිතයන් වර්ෂ අවසානයේ අයවැය හිඟය පියවීමට යොදා ගැනීම පරිපාලන ණය වේ. මෙමගින් මූල්ය ප්රසාරණයක් ඇති නොවන අතර උද්ධමනකාරී බලපෑම් ඇති නොවේ.
මෑත කාලීන ව රාජ්ය ණයහි සංයුතිය පහත දැක්වෙන සංඛ්යා සටහන විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් පැහැදිලි කර ගත හැකි ය.
(මූලාශ්රය : මහ බැංකු වාර්තාව 2016)
සහනදායි විදේශීය ණය ඉහළ අගයක් පෙන්නුම් කරන අතර වාණිජ ණය ද ඉහළ වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරයි. පහත දැක්වෙන සංඛ්යා සටහනින් එය පැහැදිලි වේ.
| ශීර්ෂය | 2015 |
|---|---|
| ණය වර්ගය අනුව | 1 729 895 |
| සහනදායි නොවන ණය | 507 047 |
| වාණිජ ණය | 1 307 089 |
| මුළු විදේශීය ණය | 3 544 031 |
| වර්ෂය | මුළු රාජ්ය ණය (රු. මිලියන) | (සමස්ත අයවැය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ප්රතිශතයක් ලෙස) | (මුළු රාජ්ය ණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ප්රතිශතයක් ලෙස) |
|---|---|---|---|
| 2000 | 1 218 700 | - 9.5 | 96.9 |
| 2005 | 222 241 | - 7.0 | 90.6 |
| 2008 | 3 588 962 | - 7.0 | 81.4 |
| 2009 | 461 422 | - 9.9 | 86.2 |
| 2010 | 4 590 245 | - 7.0 | 71.6 |
| 2013 | 4 590 245 | - 5.4 | 70.8 |
| 2014 | 7 390 899 | - 5.7 | 70.7 |
| 2015 | 8 503 227 | - 7.4 | 76.0 |
මූලාශ්රය : මහ බැංකු වාර්තාව
| වර්ෂය | දේශීය ණය පොලී ගෙවීම් |
|---|---|
| 2010 | - |
| 2012 | 28.1% |
| 2013 | 29.4% |
| 2014 | 24.8% |
| 2015 | 23.2% |
රාජ්ය ණය ලබා ගැනීමේ ආර්ථික ප්රතිවිපාක කිහිපයක් පහත දැක් වේ.
සැපයුම් පාර්ශ්වයේ ප්රතිපත්ති යනු සූක්ෂ්ම ආර්ථික විද්යාත්මක රාජ්ය මූල්ය ප්රතිපත්ති වන අතර ඒවා මගින් අපේක්ෂා කරනුයේ වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකයේ කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ නැංවීම තුළින් ආර්ථික වෘද්ධිය වේගවත් කිරීම යි.
සැපයුම් ප්රවර්ධන ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කරන විට ආයෝජනය වැඩි වීම සහ නිෂ්පාදන පිරිවැය අඩු වී නිෂ්පාදන සාධකවල ඵලදායිතාව ද වැඩි වීමට හේතු වේ. ප්රධාන සාර්ව ආර්ථික විචල්යයන් අපේක්ෂිත මට්ටම් කරා ගෙන ඒමට සැපයුම් ප්රවර්ධන ප්රතිපත්තිය මගින් කටයුතු කරනු ලැබේ.
සැපයුම් පාර්ශ්වයේ ආර්ථික ප්රතිපත්තිවල උපකරණ කිහිපයකි.
නිෂ්පාදනය ඉහළ නැංවීමට අනුබලයක් ලැබෙන සේ බදු ක්රමයෙහි වෙනස්කම් ඇති කිරීම බදු ප්රතිසංස්කරණ ලෙස හැඳින්වේ.
වෙළෙඳපොළ ක්රියාකාරිත්වයට බදු අය කිරීම මගින් යම් යම් බලපෑම් ඇති කරනු ලබයි.
බදු හේතුවෙන් නිෂ්පාදනයේ පරිභෝජනයේ ආයෝජනයෙන් ඉතිරිකිරිම්වලත් ප්රශස්ත මට්ටමට ළඟා විය නොහැකි වේ.
ශ්රම වෙළෙඳපොළ ඇති දෘඪතාවන් ඉවත් වන ආකාරයෙන් ශ්රම ඉල්ලුම හා ශ්රම සැපයුම සම්බන්ධයෙන් වෙනස්කම් ඇති කිරීම ශ්රම වෙළෙඳපොළ ප්රතිසංස්කරණය ලෙස හැඳින්වේ.
නිදසුන් :
අඩු සුදුසුකම් ඇති වෘත්තීමය සේවකයින් බඳවා නොගැනීම ආදිය යම් කිසි සීමාවකට යටත් ව අහිතකර ප්රතිවිපාක අවම වන ආකාරයට යොදා ගත යුතු වේ.
ශ්රම වෙළෙඳපොළ සම්බන්ධයෙන් කම්කරු හා වෘත්තීය සමිති සම්බන්ධතා අමාත්යාංශය විසින් වැඩ සටහන් ගණනාවක් ක්රියාත්මක කරන ලදී. සේවකයන්ගේ අවම ජාතික වේතන පනත යටතේ 2016 සිට අවම වැටුප රු. 10 000 ක් ලෙස නීතිගත කිරීම, විදේශ රැකියා සඳහා යන අයගේ ශිල්පීය නිපුණතා වර්ධනය කිරීමේ වැඩ සටහන් සැකසීම, මැද පෙරදිග හැර වෙනත් කලාප ඉලක්ක කර ගැනීම තුළින් ශ්රම වෙළෙඳපොළක් ඇති කර ගැනීම, ශ්රමිකයන් පුහුණු කිරීම ආදී වැඩ සටහන් ක්රියාත්මක වේ.
රජයේ හිමිකාරිත්වය යටතේ පැවති ව්යාපාර පෞද්ගලික අංශයට විකිණීම, බදු දීම, කළමනාකරණය පමණක් පැවරිම පෞද්ගලීකරණය යනුවෙන් හැඳින්වේ.
ඒ තූළින් පහත සඳහන් හිතකර තත්ත්වයන් ළඟා කර ගත හැකි ය.
ශ්රී ලංකාවේ පසුගිය දශක කිහිපය තුළ රාජ්ය හිමිකාරිත්වය යටතේ පැවති රාජ්ය සංස්ථා රාජ්ය සමාගම් පෞද්ගලීකරණය තුළින් ඉහත කරුණ අපේක්ෂා කෙරිණි. එමගින් සාර්ථකත්වයක් ලැබූ ආයතන මෙන් ම අකාර්යක්ෂම වූ ආයතන ද දක්නට විය.
ආර්ථිකයට තරගකාරීත්වය අඩු වීමට බලපාන නීතියෙන් පනවන ලද හා සමාජීය ලෙස ඇති වී තිබෙන රෙගුලාසි හා බාධා ඉවත් කිරීම නියාමනහරණය යි.
නිදසුන් :
නිෂ්පාදන ඉහළ නංවා ගැනීම සඳහා බාධාවක් ව පවතින ප්රාග්ධන හිඟය විසඳාගත හැකි ආකාරයට කටයුතු කිරීම ප්රාග්ධන වෙළෙඳපොළ ප්රතිසංස්කරණය ලෙස සැලකිය හැකි ය.
නිදසුන් :
පසුගිය වසර කිහිපය තුළ රාජ්ය සුරැකුම්පත් වෙළෙඳපොළෙහි ප්රාථමික වෙළෙඳුන්ගේ ව්යාපාර ශීඝ්රයෙන් ප්රසාරණය වූව ද මෙහෙයුම් කටයුතුවල සුළු කාර්ය සාධනයක් පෙන්නුම් කරන ලදි.
ඉහත ප්රතිසංස්කරණ තුළින් ආයෝජන වැඩි වී නිෂ්පාදනය ඉහළ යාම හිතකර තත්ත්වයක් වේ. එසේ ම අහිතකර තත්ත්වයන් ද විය හැකි ය.
නිදසුන් :
සැපයුම ප්රවර්ධන ප්රතිසංස්කරණ ලෙස ඉහත ප්රතිසංස්කරණයන් යොදා ගැනීමේ දී අහිතකර ප්රතිඵල අවම වන අන්දමට යොදා ගත යුතු වේ.